Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [2002] số 367 nói: “Khi lựa chọn các bài hát xen giữa các bài đọc cũng như các Ca nhập lễ, Ca tiến lễ và Ca hiệp lễ, thì hãy tuân theo các quy luật đã ấn định tại những nơi đó” mà theo Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [2002] số 74 thì quy luật về cách hát Ca tiến lễ cũng giống như cách hát Ca nhập lễ: “Ca nhập lễ được hát luân phiên giữa ca đoàn và cộng đoàn, hoặc cũng theo thể thức ấy, giữa ca xướng viên và cộng đoàn, hoặc tất cả do cộng đoàn hoặc ca đoàn hát. Có thể dùng tiền xướng cùng với thánh vịnh đi kèm có trong sách Các Bài Ca Tiến Cấp Của Phụng Vụ Rôma (Graduale Romanum) hoặc sách Các Bài Ca Tiến Cấp Đơn Giản Của Phụng Vụ Rôma (Graduale Romanum simplex); hoặc dùng một ca khúc nào khác thích hợp với cuộc cử hành, hoặc với tính chất của ngày lễ hoặc mùa phụng vụ mà bản văn đã được Hội đồng Giám mục chuẩn nhận. Tại Việt Nam, Uỷ ban Thánh Nhạc trực thuộc Hội đồng Giám mục sẽ tuyển chọn một số bài thích hợp và đệ trình lên Hội đồng Giám mục để xét duyệt và phổ biến.” (QCSL 48).

I-                   Nền tảng để nhìn lại

Một trong những yếu tố quan trọng để nhìn lại các thực hành phụng vụ là xem xét sự tiến hóa của phụng vụ. Thật vậy, phụng vụ của Hội Thánh nói chung và thánh nhạc nói riêng là một thực tại sống động (một sự ký thác/kho báu sống động), cho nên không ngừng được cải cách (“semper reformanda”), nghĩa là không bao giờ có lời cuối cùng cho công cuộc này. Trái lại, phụng vụ luôn có sự thay đổi, tiến hóa và phát triển cần thiết qua thời gian cho phù hợp với thời đại, với văn hóa, với sức sống của Hội Thánh, với những nghiên cứu mới nhất của khoa thần học và phụng vụ… hầu hướng dân Chúa tới sự viên mãn chân – thiện – mỹ của Thiên Chúa, vinh danh Chúa Giêsu Kitô và Ba Ngôi Chí Thánh cũng như để huấn dậy tín hữu cách tốt đẹp hơn (x. Mediator Dei, số 47).

Sự phát triển của phụng vụ diễn ra theo quy tắc là luôn luôn tiến về phía trước trong đó Hội Thánh cổ võ những hình thức mới mẻ, nhưng vẫn đảm bảo tính liên tục và căn tính của phụng vụ; Hội Thánh không xóa bỏ truyền thống đích thực xét như là một thực tại được sống một cách năng động trong lòng Hội Thánh dưới tác động của Chúa Thánh Thần mà là loại bỏ theo nhu cầu của mình một số thực hành được nhận thấy là ít xứng hợp; và Hội Thánh trung thành tuyệt đối với những gì thuộc bản chất của thánh lễ và các bí tích, nhưng cũng không quá hoài cổ (x. Mediator Dei, các số 47; 52-53).

II-                Sự tiến hóa của phụng vụ

Sự tiến hóa này được thể hiện qua một số thay đổi như sau:

  1. Giữ lại hầu hết nhưng bỏ đi một số yếu tố. Ví dụ, đã từng có tới 5000 Ca tiếp liên vào thời Trung cổ, nhưng hầu hết đã bị loại bỏ bởi Công đồng Trentô.Sách lễ Rôma 1570 chỉ giữ lại 4 Ca tiếp liên được sử dụng phổ biến: 2 Ca tiếp liên cho mùa Phục sinh (Victimae Paschali Laudes) và cho lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống (Veni, Sanctae Spiritus); 2 Ca tiếp liên cho lễ Corpus Christi (Lauda Sion) và lễ Đức Mẹ Sầu Bi (Stabat Mater). Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [2002] số 64 cho biết: “Ca tiếp liên, ngoài lễ Phục sinh và lễ Hiện xuống thì được tùy ý, và được hát trước Alleluia.”
  2. Có những yếu tố bỏ đi không còn được sử dụng ở dịp này nhưng lại được phép sử dụng ở chỗ khác. Ví dụ, Ca tiếp liên Dies irae  (Ngày thịnh nộ) trước đây được hát vào Chúa nhật I mùa Vọng vì nói đến ngày phán xét, sau thêm vào 6 triệt nữa và dành cho lễ Cầu hồn (An táng). Từ năm 1969, Dies irae không còn nằm trong Sách lễ Rôma và không còn hát trong Thánh lễ cầu cho các tín hữu đã qua đời nữa vì Giáo Hội muốn canh tân các bản văn phụng vụ để diễn tả rõ ý nghĩa vượt qua của sự chết, tuy nhiên có thể sử dụng Dies irae trong Giờ kinh Thần vụ tuần XXXIV của năm.[i]

    iii.            Có những yếu tố được rút ra khỏi chỗ này nhưng không có nghĩa là mất đi, chúng chỉ  nằm ở một nơi khác mà thôi. Ví dụ: trong Sách lễ Rôma 1962,[ii]chúng ta thấy có cả 3 yếu tố được in ra: Ca nhập lễ (Introitum) – Ca dâng lễ (Offertorium) – Ca hiệp lễ (Communionem); nhưng trong Sách lễ Rôma hậu Công đồng Vaticanô II (với 3 ấn bản 1970-1975-2002) thì chỉ giữ lại Ca nhập lễ và Ca hiệp lễ, còn Ca dâng lễ vẫn nằm trong cuốn Các Bài Ca Tiến Cấp Của Phụng Vụ Rôma (Graduale Romanum) và cuốn Các Bài Ca Tiến Cấp Đơn Giản Của Phụng Vụ Rôma (Graduale Romanum simplex).

  1. Sự thay đổi một vài số trong các văn bản liên quan đến luật phụng vụ khiến cho thực hành cần phải thay đổi theo. Ví dụ, khác với “Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma” (= QCSL) [1975] số 132, Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [2000 / 2002] số 138 nói chi tiết hơn về phần lời nguyện tín hữu cho phù hợp với số 144 của sách Lễ nghi Giám mục (= LNGM), đặc biệt xác định rằng, không chỉ phó tế xướng ý nguyện mà có thể là “ca viên hay độc viên hay một người khác” nữa; Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [2000/2002] số 315 nói chi tiết hơn Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [1975] số 276 khi cho biết về vị trí của nhà tạm (phù hợp với LNGM 49), hơn nữa, Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [2000/2002] số 316 còn bổ sung thêm về ngọn đèn gần nhà tạm: “Theo thói quen truyền thống, gần nhà tạm phải có một ngọn đèn riêng cháy sáng thường xuyên, đốt bằng dầu hay sáp, để chỉ và tôn kính sự hiện diện của Chúa Kitô”. Điều này phù hợp với số 940 của Bộ Giáo Luật. Về việc hát Tung hô Tin Mừng cũng vậy, đã có sự khác biệt giữa QCSL [1975] và QCSL [2000/2002] đòi hỏi chúng ta phải thay đổi thực hành.

 

III-             Thay đổi cách thực hành

Áp dụng những điều trên vào lãnh vực thánh nhạc, chúng ta lưu ý đến vài khiếm khuyết sau đây để có được cách thực hành phù hợp nhất:

  1. Hát “Tung hô Tin Mừng”

Chúng ta hãy nhìn vào bảng sau để so sánh thực hành hát Alleluia theo QCSL [1970]/QCSL [1975] và QCSL [2002] khác nhau thế nào:

QCSL [1970]/ QCSL [1975] số 37 QCSL [2002] số 62

 

 

37. Sau bài đọc thứ hai, là bài Alleluia hay bài hát khác như mùa phụng vụ đòi hỏi.

 

 

 

 

a/ Alleluia được hát trong các mùa ngoài mùa Chay. Hết mọi người, hoặc ca đoàn, hay ca viên, bắt đầu hát, và nếu cần, thì lặp lại; còn lời tung hô (versus) thì lấy ở Sách Bài Đọc, hay sách Graduale Simplex.

 

b/ Còn bài hát khác là lời tung hô Tin Mừng, hoặc một thánh vịnh khác cùng gọi là ca liên tục (tractus), như có trong sách bài đọc hay trong sách hát Graduale.

 

 

62. Sau bài đọc liền trước bài Tin Mừng, hát Alleluia hoặc bài nào khác do chữ đỏ quy định tuỳ mùa phụng vụ. Lời tung hô như vậy tự nó là một nghi thức hoặc một hành vi độc lập, qua đó cộng đoàn tín hữu đón chào Chúa sắp nói với mình trong Tin Mừng và dùng lời hát tuyên xưng niềm tin của mình.

 

 

Ca đoàn hoặc ca xướng viên xướng trước Alleluia, mọi người đứng hát, và nếu cần thì lặp lại. Còn câu tung hô thì ca đoàn hoặc ca viên hát.

a/ Alleluia (Alleluia) được hát trong các mùa ngoài Mùa Chay, câu tung hô lấy ở Sách Bài Đọc, hoặc sách Các Bài Ca Tiến Cấp (Graduale).

b/ Mùa Chay, thay vì Alleluia (Alleluia) thì hát câu tung hô trước bài Tin Mừng có trong Sách Bài Đọc. Cũng có thể hát một thánh vịnh khác hoặc Ca tiếp liên mùa Chay, như thấy trong sách Các Bài Ca Tiến Cấp.

 

Rõ ràng, ở đây đã có ít là 2 thay đổi: [i]  Xướng trước Alleluia hay bắt đầu hát Alleluia không còn do “hết mọi người” nữa, nhưng chỉ do “ca đoàn hoặc ca xướng viên” đảm nhận; [ii] Câu tung hô cũng vậy, không phải do “hết mọi người” hát chung với nhau mà chỉ do “ca đoàn hoặc ca xướng viên hát”.

Công thức của Tung hô Tin Mừng bao gồm: Alleluia, Alleluia + Câu xướng trước Tin Mừng + Alleluia. Ví dụ:

–          Alleluia, Alleluia! Lạy Chúa, xin tỏ lòng từ bi Chúa cho chúng con, và ban ơn cứu rỗi cho chúng con. Alleluia. (Chúa Nhật I Mùa Vọng Năm A).

–          Alleluia, Alleluia! Ngày mai tội lỗi trần gian sẽ được xoá bỏ, và Ðấng Cứu Thế sẽ ngự trị trên chúng ta. Alleluia. (Lễ Chúa Giáng Sinh).

–          Alleluia, Alleluia! Lễ Vượt Qua của chúng ta là Ðức Kitô đã hiến tế vậy chúng ta hãy mừng lễ trong Chúa. Alleluia. (Chúa Nhật Lễ Phục Sinh)

[Ngoài mùa Chay], khi đọc hay hát Tung hô Tin Mừng, chúng ta sẽ thể hiện đầy đủ cả 4 đơn vị: Alleluia [1], Alleluia [2]+ Câu xướng trước Tin Mừng [3]+ Alleluia [4].

Một đơn vị Alleluiamột là được hát ngân nga thật dài với nhiều nốt nhạc khác nhau như trong lễ Vọng Phục sinh; hai là, theo ý kiến của Lucien Deiss, tốt hơn nên gồm 2 hay 3 từ Alleluia tuỳ theo sáng tác của nhạc sĩ, tức gấp đôi hay gấp ba chữ Alleluia lên hầu tạo cho nhịp điệu âm nhạc được hay hơn và cho phép nâng cao tầm mức quan trọng của tiếng Alleluia [y như trường hợp của tiếng Amen long trọng (great Amen) sau Vinh tụng ca kết thúc Kinh nguyện Thánh Thể].[iii] Còn theo Joseph Gélineau: “Một Alleluia ngắn ngủn chỉ kéo dài vài giây, rồi được theo sau bởi một câu được đọc lên sẽ làm gián đoạn dòng chảy của bài ca, không đủ tôn cao sự chuẩn bị của chúng ta dành cho Tin Mừng mà chúng ta sẽ công bố và lắng nghe đang khi đứng.”[iv]

Tại Việt Nam, cho đến nay, khi các nước trên thế giới đã thay đổi cách hát tung hô Tin Mừng (minh họa bằng nhiều đoạn video), thì hầu hết chúng ta lại vẫn còn thói quen thực hành theo Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [1975], nghĩa là: [i] Toàn thể cộng đoàn đứng lên và cùng nhau hát hay đọc cả 4 đơn vị: Alleluia [1], Alleluia [2] + Câu xướng trước Tin Mừng [3]+ Alleluia [4]; [ii] Đơn vị Alleluia [1]  khác với đơn vị Alleluia [4]  thay vì giống nhau.

Đây là một thực hành thiếu cập nhật và nhầm lẫn nếu căn cứ vào các tài liệu dưới đây vốn biểu lộ sự tiến triển của phụng vụ / thánh nhạc từ sau khi Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma [1975] ra đời:

  • [i] “Mục lục các Bài đọc trong Thánh Lễ” (Ordo Lectionum Missae [1981], số 23): Alleluia và Lời Tung Hô Tin Mừng phải được hát; và trong khi hát, mọi người đứng. Hơn nữa, không phải chỉ một ca viên hát lên hoặc chỉ một ca đoàn hát mà thôi, mà tất cả cộng đoàn cùng hát lên nữa[v] (năm 1981, không có gì thay đổi so với QCSL [1975]);
  • [ii] “Mục lục Bài hát trong Thánh lễ” (Ordo Cantus Missae [1987], Praenotanda, nos. 7-9): Việc hát Alleluia theo cách thức như sau: Bất kỳ một ca viên nào hát Alleluia lên, rồi ca đoàn hát lặp lại. Tuy nhiên, để cho tiện thì có thể tất cả mọi người cùng hát lên một lần là được. Lời tung hô Tin Mừng thì được hát toàn bộ bởi bất kỳ một ca viên nào; rồi sau đó, tất cả mọi người hát lặp lại Alleluia;[vi] (năm 1987, đã có thay đổi so với QCSL [1975] ở chỗ: Lời tung hô Tin Mừng thì được hát toàn bộ bởi bất kỳ một ca viên nào; rồi sau đó, tất cả mọi người lặp lại Alleluia);
  • [iii] “Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma” [2002]: Ca đoàn hoặc ca viên xướng trước Alleluia, mọi người đứng hát, và nếu cần thì lặp lại. Còn câu tung hô thì ca đoàn hoặc ca viên hát (số 62) (Bản dịch chính thức của HĐGMVN ngày 18/06/2009);[vii] Như vậy, QCSL 2000/2002 kể như đã thay đổi toàn bộ cách hát tung hô Tin Mừng so với QCSL [1975];
  • [iv] Hướng dẫn Mục vụ Thánh nhạc [04/2017] của Uỷ ban Thánh nhạc (trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam): “Ca đoàn hoặc một ca xướng viên có thể xướng trước Alleluia, mọi người đứng hát, và nếu cần thì lặp lại. Còn câu tung hô thì ca đoàn hoặc ca xướng viên hát (số 150).”

Bởi vậy, nhằm tôn trọng và thể hiện đúng ý định của Giáo Hội một cách tốt nhất và đơn giản nhất theo những hướng dẫn vừa rồi, đồng thời tham khảo đề xuất của 2 tác giả sau: [i] Joseph Gélineau (2002): “Trong thời điểm của nghi thức này, Alleluia là một lời tung hô vĩ đại và vui tươi, được lặp lại ngay lập tức toàn bộ hay một phần bởi cộng đoàn phụng vụ […] Một hay nhiều câu tung hô được hát bởi một ca viên hay ca đoàn, sau đó mọi người lập lại Alleluia”;[viii] [ii] Georges Beyron trong bài “Les chants de la messe” thuộc cuốn Dans Vos Asssemblées do J. Gélineau làm chủ biên (1989): “Bài ca Alleluia (hoặc lời tung hô Tin Mừng thay nó trong mùa Chay) là một “đáp ca” và được thực hành như sau: Alleluia (được hát lên bởi một ca viên hay bởi ca đoàn) / Mọi người lặp lại Alleluia / Câu tung hô được hát bởi một ca viên hay bởi ca đoàn / Mọi người lặp lại Alleluia”, [ix] chúng ta sẽ chọn thực hành theo cách này:

  • Đơn vị I “Alleluia” [1]: do ca đoàn hoặc một ca viên xướng lên.
  • Đơn vị II “Alleluia” [2] :toàn thể cộng đoàn hát lặp lại Alleluia [1].
  • Đơn vị III “Câu xướng trước Tin Mừng” [3]: do ca đoàn hoặc một ca xướng viên hát.
  • Đơn vị IV “Alleluia” [4]: toàn thể cộng đoàn hát như Alleluia [2].

Thực hành này không những đúng ý định của Hội Thánh mà còn thực sự dễ dàng và đơn giản hơn cho mọi thành phần dân Chúa, lại còn có thêm một số lợi điểm sau đây: [i] Có thể không cần phải tập hát Alleluia trước cho cộng đoàn vì mọi người chỉ lần lặp lại đơn vị “Alleluia” thứ I do ca đoàn hoặc một ca viên xướng trước; [ii]Chắc chắn là không cần phải tập hát “Câu xướng trước Tin Mừng” cho dân chúng vì câu này thuộc về nhiệm vụ [hát] của riêng ca đoàn hoặc của một ca viên; [iii]Nhạc sĩ chỉ cần sáng tác đơn vị I “Alleluia” và dệt nhạc cho đơn vị III “Câu xướng trước Tin Mừng” mà không cần làm cho âm nhạc hay việc hát “Alleluia” ở phần trước (đơn vị I) và phần sau của “Câu tung hô Tin Mừng” (đơn vị IV) khác nhau; [iv] Toàn thể cộng đoàn chỉ lặp lại đơn vị I “Alleluia” nên thường không cần phải nhìn vào sách hay màn hình, nhờ đó, họ có thể nhìn về phía đoàn rước Sách Tin Mừng [nếu có] với tâm tình “chào đón Chúa sẽ nói với mình trong Tin Mừng và biểu lộ đức tin bằng bài ca” (QCSL [2002], 62; PV 33); [v] Tránh được tình trạng đoàn rước tung hô Tin Mừng “gãy gánh giữa đường”, nghĩa là chưa tới giảng đài, hay có những trường hợp, thày phó tế / linh mục đồng tế chưa lấy Sách Phúc Âm trên bàn thờ, thì hát tung hô Tin Mừng đã kết thúc, đoàn rước đành bước đi trong thinh lặng.