Sidebar

Thứ Sáu
12.07.2024

Âu châu và văn hóa đa dạng

 

Trích sách “Chính trị và Xã hội”, Dominique Wolton và Đức Phanxicô, Nxb. L’Observatoira, 2017

Tháng 7, 2016. Sẽ có ba cuộc gặp gỡ trong ba ngày! Biết bao là thì giờ và với tôi, biết bao là đòi hỏi: phải ở tầm cao. Trời rất nóng, Rôma đầy cả khách du lịch, khách du lịch ở quảng trường Thánh Phêrô nhiều hơn là giáo dân. Hòa lẫn vào đủ phong cách, đủ tư thế…. Tôi bắt đầu quen đường đi. Giáo hội và Âu châu, nét văn hóa đa dạng. Các căn tính và con người, quay trở về với các biên giới. Giáo hội đứng trước một tầm nhìn khác tầm nhìn của mình về toàn cầu hóa. Các Giáo hội cũ và mới. Làm thế nào, trên khoảng đất nhỏ bé này, khoảng đất có vẻ như ở ngoài không gian và thời gian, với một số ít người, lại không có mặt một cách hữu hình, khoảng đất này lại có một chuyển động không ngừng đi đi về về với thực tế bao la bên ngoài. Lịch sử và thời gian có mặt ở đây. Một cảm nhận chóng mặt xâm chiếm tôi. Cùng một lúc, đây là khoảng đất không có bao nhiêu người, mong manh, đứng trước các trách nhiệm nặng nề, với đòi hỏi đối thoại và các thách thức của liên truyền thông trao đổi…

* * *

Dominique Wolton: Âu châu có thể làm gì về mặt chính trị và văn hóa cho người tị nạn và di dân? Một hành vi ngoạn mục nào chúng ta phải làm? Chẳng hạn ngày 15 tháng 1 năm 2017 là “Ngày thứ 103 của người di dân và tị nạn trong Giáo hội công giáo”. Vào dịp này, có thể nào có một hành động của tất cả các tôn giáo ở Âu châu dành cho người di dân và tị nạn không?

Đức Phanxicô: Người Âu châu không đồng ý với nhau về vấn đề này. Trong ba bài diễn văn tôi đọc về Âu châu, hai bài ở Nghị viện Âu châu Strasbourg và một bài khi nhận giải Charlemagne tháng 5 năm 2016 tại Rôma, tôi đã nói tất cả. Tất cả đã ở đó.

Dominique Wolton: Đúng, nhưng không ai nhúc nhích gì.

Đức Phanxicô: Tôi nghĩ đã có những cố gắng đã được làm.

Dominique Wolton: Một ít với người Đức, với bà Merkel. Còn người Pháp thì không. Hai dân tộc can đảm nhất đó là Ý và Hy Lạp, vì họ cụ thể giúp người tị nạn, họ đoàn kết và rộng lượng. Ngày 13 tháng 10 năm 2016 cha đã nói, “tín hữu kitô nào đóng cửa với người tị nạn hay với người đang cần giúp đỡ thì tín hữu đó là người đạo đức giả”. Đúng vậy, nhưng sau đó? Dĩ nhiên điều này không tùy thuộc vào cha, nhưng nếu có một hành vi tượng trưng của tất cả các tôn giáo ở Âu châu cho người tị nạn thì không tốt sao? Của tín hữu kitô, hồi giáo và do thái giáo?

Đức Phanxicô: Đúng, chúng ta có thể nói, tất cả tôn giáo đều nói, nhưng còn vấn đề chính trị, có một số nước không đủ chỗ, có nước thì không đủ can đảm, có nước thì sợ. Có nước không biết cách nào để làm cho người di dân được hội nhập, họ đưa người di dân vào các khu biệt cư. Vấn đề rất phức tạp. Chẳng hạn chúng ta xem vấn đề ở Phi châu. Người dân Phi châu trốn chiến tranh và nạn đói. Và khi có chiến tranh và nạn đói ở xứ họ, họ đến đây. Chúng ta phải tự hỏi: vì sao có chiến tranh ở đó? Ai cung cấp vũ khí cho họ? 

Dominique Wolton: Dĩ nhiên, giải thích vấn đề về mặt lịch sử và kinh tế là cơ bản, nhưng cũng cần biết vì sao ở Âu châu, hận thù người khác lại mạnh đến như thế? Chúng ta không mong chờ người Âu châu phải phản ứng thù nghịch với người di dân đến thế. Chính người Âu châu cũng là người di dân thế hệ thứ hai, thế hệ thứ ba…

Đức Phanxicô: Vì chuyện này dính với nạn khủng bố. 

Dominique Wolton: Đúng, nhưng không phải chỉ duy một lý do này.

Đức Phanxicô: Có thể không phải chỉ duy lý do này. Nhưng nạn khủng bố rất quan trọng. 

Dominique Wolton: Chúng ta sẽ nói đến các trạng huống làm hòa trộn hai chuyện này, nhưng tôi nghĩ, đáng tiếc là sự khinh bỉ người khác đè nặng hơn yếu tố khủng bố.

Đức Phanxicô: Cuộc đời là như vậy. Và đó là đời.

Dominique Wolton: Đúng, đó là đời! Đâu là phần đóng góp của người công giáo – người công giáo đóng một vai trò lịch sử rất quan trọng trong việc thành lập Âu châu trong những năm 1945-1960 – họ có thể mang lại gì để vực dậy dự án này? Dần dần khi chính trị Âu châu được xây dựng thì sự dấn thân của Giáo hội biến mất. Nguồn gốc Âu châu là do những người theo đảng xã hội và các tín hữu kitô theo đảng dân chủ. Khi chúng ta hướng về chính trị Âu châu thì vì sao năm gia đình tôn giáo là kitô giáo, do thái giáo, hồi giáo, chủ nghĩa xã hội và tự do tư tưởng của Âu châu lại không có được một sáng kiến chung?

Khi nhận giải Charlemagne, cha đã nói về việc chúc mừng tâm hồn Âu châu: làm thế nào ngày nay người ta có thể huy động cho điều được xem là điều không tưởng dân chủ nhất của lịch sử nhân loại? Chưa bao giờ, 27 trong 30 nước, 500 triệu dân với 25 ngôn ngữ, Âu châu đã không cố gắng cùng sống chung hòa bình với nhau.

Đức Phanxicô: Trong lần gặp cuối ở Axixi trong triều giáo hoàng của mình, Đức Bênêđictô XVI đã mời những người theo thuyết bất khả tri đến họp. Đó là điều quan trọng. Chúng ta không thể để họ qua một bên. Những gì tôi nghĩ về Âu châu, tôi đã nói rõ ràng trong hai bài diễn văn đọc ở Strasbourg, và bài diễn văn thứ ba đọc khi tôi nhận giải Charlemagne. Khi đó tôi không muốn nhận giải này vì tôi không bao giờ chấp nhận có các khác biệt, tôi không thích. Đó không phải là khiêm nhường, có thể là nhút nhát, tôi không biết. Nhưng chắc chắn không phải là khiêm nhường.

Tôi không thích các giải. Tôi không thích các huân chương cao quý.

Dominique Wolton: … Khổ hạnh.

Đức Phanxicô: Tôi không biết đó có phải là khổ hạnh không. Nhưng tôi không thích, tôi chấp nhận sau khi đã bàn thảo rất nhiều. Tôi nhận vì lợi ích của Âu châu. Bởi vì tôi nghĩ lúc này Âu châu đang bị khủng hoảng. Đơn vị hiệp nhất của Âu châu bị khủng hoảng. Một trong những chuyện tôi nói, và tôi nhấn mạnh đến chuyện này, đó là đối thoại. Phải giúp con cái chúng ta học đối thoại ngay từ bậc tiểu học.

Ở trong các trường chúng ta, chúng ta dạy toán, vật lý, hóa học, văn chương nhưng còn đối thoại thì sao? Đó cũng là cấu trúc hiện tượng học của trường học, của giảng dạy. Đó là: “Tôi nói và bạn nghe tôi. Nếu bạn không hiểu, bạn hỏi tôi và tôi trả lời”. Chúng ta có thể nói đó là khởi đầu của một tiến trình có thể đi rất xa, đó là dạy đối thoại.

Tôi còn nhớ một lần, năm 1992, năm đầu tiên tôi làm giám mục, tôi đến một trường học, ở đó có một cô gái trẻ hỏi tôi: “Nhưng tại sao con không được phá thai?” Ngay lập tức tôi nghĩ, nếu tôi trả lời “Bởi vì…” thì sẽ không ai chấp nhận câu trả lời. Tôi nói: “Đây là một câu hỏi rất hay. Chúng ta cùng suy nghĩ chung với nhau”. Vậy chúng ta cùng tìm tòi để hiểu “tại sao”. Trong triết học chúng ta phải dạy để tìm hiểu sự việc. Vừa học vừa tìm. Chứ không phải “hỏi-đáp, hỏi-đáp”.

Chúng ta phải bắt đầu ở trường học và tiếp tục sau đó. Chúng ta đã mất văn hóa lắng nghe đến độ nào rồi, chỉ cần nhìn các cuộc thảo luận ở nghị trường là thấy. 

Dominique Wolton: Vậy thì tại sao trên vấn đề xây dựng Âu châu, các gia đình tôn giáo lớn  không nói: “Chúng ta dấn thân thêm một chút”. Có thể có các sáng kiến của các tôn giáo, các phong trào giáo dân.

Đức Phanxicô: Nhưng đã có các cuộc gặp gỡ, các cuộc đối thoại… 

Dominique Wolton: Về mặt dân chủ với quần chúng thì điều này chưa thấy rõ…. Tháng 2 năm 2016 ở La Havana, cùng với Thượng phụ Nga, cha đã nói câu sau: “Cuối cùng, chúng ta gặp nhau”. Vì sao không làm như vậy với các tôn giáo và với các gia đình thiêng liêng cho chính trị Âu châu? Có nghĩa dù chúng ta là người vô thần, người tam điểm, người theo đảng xã hội, người do thái và ngay cả người hồi giáo… Vì dù sao Âu châu cũng là công trường dân chủ và hòa bình lớn nhất thế giới.

Đức Phanxicô: Tôi nghĩ điều này thuộc về nghệ thuật chính trị, chính trị theo nghĩa cao cả của nó. Các Giáo hội phải có loại đối thoại này, suy nghĩ những gì đang xảy ra cho Âu châu hiện nay. Vì Âu châu đang khó khăn. 

Dominique Wolton: Vậy thì tại sao không có một cuộc gặp long trọng cho tất cả? Chúng ta tất cả đều khác nhau, từ quan điểm về các tôn giáo, về tương quan với thế giới, nhưng chúng ta có một tình yêu chung cho những gì đại diện cho Âu châu: công trường dân chúng và hòa bình lớn nhất của lịch sử nhân loại và chúng ta phải hỗ trợ chuyện này. Cha có thể làm một hành vi chính trị cao cả, với tất cả các tôn giáo và với tất cả các trường phái tư duy. Bởi vì nếu chúng ta, những người Âu châu, chúng ta làm được điều này, thì đây là một bài học hy vọng. Nếu chúng ta thất bại thì cả một tai ương. Không phải chỉ riêng một mình chúng ta, nhưng cho cả phần thế giới còn lại. Như vậy, vì sao các Giáo hội không tạo nên một sự kiện để nói: “Đây là nền tảng?” Cha thấy đó, đây sẽ là một biểu tượng lớn.

Đức Phanxicô: Tôi chia sẻ ưu tư của ông. Ông nói “phải” và tôi lặp lại chữ “phải” này, tôi cố gắng loan truyền suy tư này và làm một cuộc gặp về Âu châu. Tôi muốn có một cuộc gặp về Âu châu với các nhà trí thức Âu châu. Điều này tôi đã có trong đầu. Nhưng chúng ta có thể làm điều này với các Giáo hội. Có một câu rất hay nói rằng, Âu châu đi từ Đại Tây Dương đến dãy núi Ural (thuộc liên bang Nga, ranh giới tự nhiên phân chia Âu châu và Á châu).

Dominique Wolton: Đúng, đó là câu của đại tướng de Gaulle, “từ Đại Tây Dương đến Ural” Đại tướng bao gồm luôn nước Nga, hy vọng nước Nga ra khỏi chế độ cộng sản.

Đức Phanxicô: Có những giá trị chung, nhưng trong đối thoại liên tôn giáo cũng có các vấn đề thần học đặc biệt riêng. Đó là hai lối đối thoại khác nhau. Nhưng chúng ta có thể làm cuộc đối thoại này bằng cách đưa các tôn giáo vào trong một đối thoại chung chung hơn về Âu châu. Tôi rất xúc động khi Tổng thống Pháp François Hollande điện thoại cho tôi, rồi ông viết cho tôi một bức thư rất hay, ông cử bà Bộ trưởng Giáo dục đến trong buổi trao giải Charlemagne cho tôi.

Dominique Wolton: Âu châu, đó là sống chung về mặt văn hóa và cũng là kinh nghiệm công giáo, cuối cùng, là một kinh nghiệm sống chung ở tầm mức thế giới. Tính phổ quát của kitô giáo và sự sống chung về mặt văn hóa có những điểm chung, như điều kiện cho hòa bình của thế kỷ 21. Về sự không tưởng chính trị, có một điểm chung giữa sự không tưởng đúng hơn là về mặt thế tục của sự sống chung ở Âu châu và giấc mơ phổ quát của Giáo hội công giáo. Giáo hội công giáo có thể nào đề xuất một loại gặp gỡ tượng trưng cho tất cả không?

Đức Phanxicô:  Có, Giáo hội có thể làm. 

Dominique Wolton: (cười) Tôi quá không tưởng… Vì ngay cả chủ nghĩa đa văn hóa cũng cấu thành nên lịch sử Giáo hội công giáo và cả lịch sử Âu châu. Giáo hội công giáo có di sản lịch sử, triết học đáng kể về vấn đề tương quan với người khác, về sự sống chung, về đối thoại. Dĩ nhiên trong quá khứ đã có các cuộc thảm sát, các cuộc đô hộ nhưng ngày nay đã đổi khác, và tất cả điều này còn khép kín. Cha nên mở ra hơn. Không bắt buộc phải phúc âm hóa!

Đức Phanxicô: Đúng, chúng ta có thể. 

Dominique Wolton: Đúng, tại sao không (cười). Cha có thể cho một ví dụ?

Đức Phanxicô: Đây có thể là một công việc tốt phải làm. Nhưng tôi phải nói có một đối thoại giữa chúng ta về các vấn đề chính trị và xã hội – chưa kể đến đối thoại liên tôn giáo đang tiến hành -, nhưng còn nhiều vấn đề chính trị-xã hội. Chẳng hạn án tử hình.

Dominique Wolton: Đúng, nhưng ở Âu châu, chung chung mọi người đều đồng ý bỏ án tử hình. Âu châu không còn án tử hình.

Đức Phanxicô: Đúng, nhưng những gì tôi nói, là ở nước chúng tôi, đối thoại này vẫn còn. Và việc đón nhận người tị nạn, về hội nhập các gia đình… Và ở Âu châu, đó là vấn đề hội nhập văn hóa, đa văn hóa như ông nói, vấn đề này rất mạnh. Từ muôn thuở. Người Longobard, người Lombard của chúng ta ngày nay, đó là những người man rợ đã đến đây từ lâu… Và rồi tất cả hòa trộn vào nhau và chúng ta có văn hóa của mình. Nhưng đâu là văn hóa Âu châu? Làm thế nào, tôi, tôi sẽ định nghĩa văn hóa Âu châu ngày nay như thế nào? Đúng, văn hóa này có gốc rễ kitô rất mạnh, đúng vậy. Nhưng như thế chưa đủ để định nghĩa nó.

Chúng ta có tất cả các khả năng của mình. Các khả năng hội nhập, đón nhận người khác. Và còn vấn đề ngôn ngữ trong văn hóa. Trong ngôn ngữ Tây Ban Nha chúng tôi, 40% số chữ là chữ Ả rập. Vì sao? Vì họ ở đó trong bảy thế kỷ. Và họ để lại dấu vết của họ.

Dominique Wolton: Đúng, điều này chưa được biết đến nhiều. Và người Âu châu thì đã quên nguồn gốc ả rập, do thái và các nguồn gốc khác của họ…

Đức Phanxicô: Vào thời đó, về mặt chính trị là phải đuổi người do thái. Chính trị của thế kỷ 16 thì “quá” công giáo. Cái “quá” này đã làm chúng ta khổ. Bình thường chúng ta nói, “chúng tôi, chúng tôi nghĩ như vậy”, nhưng khi nói “chúng tôi nghĩ quá nhiều về chuyện này” thì có một cái gì không tốt, đưa đến một sự nói quá, đến cực đoan, đến khép kín đối thoại và không nhường lời cho người khác.

Dominique Wolton: Âu châu ngày nay đối diện với vấn đề khép kín, họ đi tìm một căn tính giả định cho rằng họ bị đe dọa vì toàn cầu hóa.

Đức Phanxicô: Một xã hội không nên đồng nhất… Đồng hoá không bao giờ là phong phú và luôn dẫn đến sự khô cằn.

Dominique Wolton: Đứng trước hai nguy cơ, bị bung ra và bị đồng hóa, vì sao các quyền uy thiêng liêng không nói đến tầm quan trọng của dự án chính trị này? Âu châu mong manh, như một dự án chính trị.

Đức Phanxicô: Có một tiếng nói. Tôi đã nói, nhưng cũng có các tiếng nói khác. Của Thượng phụ Báctôlômêô cũng như các nhà tôn giáo khác. Nhưng làm thế nào để thiết lập lại đơn vị hợp nhất Âu châu? Làm thế nào tìm lại được? Tôi nghĩ chúng ta không được quên vai trò của phụ nữ ở Âu châu. Phụ nữ có khả năng kết hiệp của tình mẫu tử. Con cái tranh luận với nhau, nhưng bà mẹ áp đặt sự hợp nhất. Tôi nghĩ Âu châu cần nhiều phụ nữ can đảm. Và đã có. Nhưng chúng ta cần nhiều phụ nữ can đảm hơn, là phụ nữ, họ làm công việc hợp nhất và giải hòa, đối thoại giữa các dân tộc. Tôi vừa đọc một bài báo trong nhật báo L’Osservatore Romano về tình mẫu tử như một đơn vị. Ông đã đọc chưa?

 Dominique Wolton: Chưa.

Đức Phanxicô: Lần sau tôi sẽ mang cho ông. Bài viết thật sự nói đúng vấn đề. Có một năng động thực sự nơi phụ nữ và khả năng của họ. Một vài phụ nữ nói với tôi: “Nhưng tại sao chúng tôi không là phó tế được?” Đó là một chức vụ. Chúng ta sẽ suy nghĩ đến vấn đề này. Nhưng theo tôi, cần đặt chức năng và vai trò phụ nữ nhiều hơn trong một xã hội phát triển. Vì có một số người nhầm lẫn điều này với việc đòi quyền phụ nữ, như thử một loại “ma-sô mặc váy”. Nhưng không phải vậy, đây là một chuyện khác. Ma-sô là tàn bạo, là tiêu cực. “Ma-sô mặc váy” cũng cùng một chuyện. Điều này không đại diện cho người phụ nữ trong xã hội. Họ có một vai trò lớn trong sự hợp nhất Âu châu. Trong các cuộc chiến tranh. Trong hai thế chiến, các anh hùng thật sự là phụ nữ.

Dominique Wolton: Đúng, đối với phụ nữ, vai trò của họ phần lớn bị đánh giá thấp. Tôi trở lại với vấn đề thế tục. Sức mạnh của Âu châu và Giáo hội là thừa nhận thế tục. Nhưng với sự trở về của trào lưu chính thống cực đoan thì lại có nguy cơ hợp nhất tôn giáo với chính trị. Giáo hội công giáo có thể nói rõ ràng “không, không phải con đường này”. Giáo hội công giáo và ngay cả kitô giáo cũng có thể tố cáo ảo tưởng trộn lẫn chính trị với tôn giáo, bởi vì chúng ta đã thấy hậu quả tiêu cực trong ba, bốn thế kỷ nay…

Đức Phanxicô:  Thật lạ kỳ, những người theo trào lưu chính thống Âu châu lại luôn mang lá cờ của kitô giáo, của Giáo hội. Đây là chủ nghĩa chính thống cực đoan lợi dụng Giáo hội nhưng lại chống Giáo hội, bởi vì nó làm biến chất Giáo hội. 

321    27-09-2018