 |
| Bức tranh "Thánh Giêrônimô đang viết" của Caravaggio, có niên đại 1605–06. Credit: Public Domain |
Hầu hết mọi người đều biết Thánh Giêrônimô - người mà Giáo hội Công giáo mừng lễ vào ngày 30 tháng 9 - nổi tiếng với việc dịch toàn bộ Kinh Thánh sang tiếng Latinh vào thế kỷ IV sau Công nguyên, tạo ra một ấn bản được sử dụng rộng rãi sau này được gọi là Vulgate.
Nhưng có lẽ ít người nhận ra công trình của Thánh Giêrônimô thực sự mang tính đột phá - và bền bỉ đến mức nào. Vulgate đã trở thành bản Kinh Thánh được sử dụng chủ yếu vào thời Trung Cổ và vẫn tồn tại cho đến ngày nay như một bản dịch mà ít nhất một nhà ngôn ngữ học nổi tiếng coi là một trong những bản dịch tốt nhất hiện có.
“Tôi không biết có bản dịch nào khác, dù là bản cổ hay bản hiện đại, tốt như bản Vulgate,” Christophe Rico, một nhà ngôn ngữ học Công giáo sống và làm việc tại Giêrusalem, chia sẻ với CNA.
Rico, người Pháp, là giáo sư tiếng Hy Lạp cổ đại và là trưởng khoa tại Học viện Polis ở Giêrusalem, nơi giảng dạy nhiều ngôn ngữ cổ. Hợp tác với Học viện Polis, Rico biên soạn sách giúp học sinh học nói và đọc tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp - với mục tiêu, một phần, là cho phép những ai muốn đọc bản Vulgate tiếng Latinh gốc có thể đọc được.
Là một giáo viên chuyên môn về tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh, Rico cho biết mặc dù đã hơn 1.600 năm trôi qua kể từ khi hoàn thành, bản dịch Kinh Thánh của Thánh Giêrônimô - tuy không hoàn hảo, như bất kỳ bản dịch nào khác - đã được chứng minh là cực kỳ chính xác và rất có giá trị đối với Giáo hội.
“Nếu bạn nghi ngờ về độ chính xác của một bản dịch hiện đại, hãy tìm đến bản Vulgate; đặc biệt là đối với Tân Ước,” ông khuyên, đồng thời nói thêm rằng bản dịch Cựu Ước trong Vulgate cũng “xuất sắc.”
 |
| Christophe Rico. Credit: École Biblique |
Thánh Giêrônimô là ai?
Thánh Giêrônimô sinh khoảng năm 340 với tên thật là Eusebius Hieronymous Sophronius tại Croatia ngày nay. Cha ông đã gửi ông đến Rôma để học hùng biện và văn học cổ điển.
Được rửa tội vào năm 360 bởi Đức Giáo Hoàng Libêriô, ngài đã đi khắp nơi và cuối cùng định cư tại Syria, sống cuộc đời ẩn sĩ sa mạc. Sau đó, ngài được thụ phong linh mục và chuyển đến sống một cuộc đời cô độc và khổ hạnh tại Bêlem từ giữa những năm 380. Chính tại đây, ngài đã học tiếng Do Thái, chủ yếu thông qua việc học với các giáo sĩ Do Thái. Cuối cùng, ngài trở thành thư ký riêng của Thánh Đamasô I.
Thật thú vị, thiên tài ngôn ngữ và đạo đức nghề nghiệp đáng ngưỡng mộ không phải là những phẩm chất duy nhất mà Thánh Giêrônimô được biết đến ngày nay. Ngài cũng là vị thánh bổn mạng của những người có tính cách khó khăn - vì người ta nói rằng chính ngài cũng có tính cách như vậy, thể hiện tính khí khắc nghiệt và những lời chỉ trích gay gắt đối với các đối thủ trí thức của mình.
Sự ra đời của bản Vulgate
Trái với quan niệm phổ biến, bản Vulgate không phải là lần đầu tiên Kinh Thánh tiếng Latinh ra đời - vào thời Thánh Giêrônimô, vào thế kỷ IV, đã có một phiên bản được sử dụng rộng rãi gọi là “Vetus Latina” (“Latinh Cổ”), bản dịch này được dịch từ bản Septuagint (Bản Bảy Mươi) tiếng Hy Lạp vào khoảng thế kỷ II sau Công nguyên. Ngoài ra, Vetus Latina còn chứa bản dịch từ nguyên bản tiếng Hy Lạp của tất cả các sách trong Tân Ước. Tất cả các sách trong Tân Ước ban đầu được viết bằng tiếng Hy Lạp, nhưng Cựu Ước - ngoại trừ một số ít sách - được viết đầu tiên bằng tiếng Do Thái.
Rico mô tả Vetus Latina là một “bản dịch tốt, nhưng chưa hoàn hảo.” Năm 382, Thánh Đamasô I giao cho Thánh Giêrônimô, lúc đó đang làm thư ký cho ngài, hiệu đính bản dịch Vetus Latina của Tân Ước.
Thánh Giêrônimô đã làm như vậy, dành nhiều năm để tỉ mỉ hiệu đính và cải thiện bản dịch tiếng Latinh của Tân Ước từ những bản thảo tiếng Hy Lạp tốt nhất hiện có. Rico cho biết trong suốt quá trình, Thánh Giêrônimô đã hiệu đính một số đoạn văn và giải thích ý nghĩa sâu xa của nhiều từ tiếng Hy Lạp đã bị mất trong các bản dịch trước đó.
Ví dụ, từ tiếng Hy Lạp “epiousios”, có thể do các tác giả Tin Mừng đặt ra, xuất hiện nơi Kinh Lạy Cha trong Luca và Matthêu và thường được dịch sang tiếng Anh là “daily” (hằng ngày). Tuy nhiên, trong Tin Mừng Matthêu, Thánh Giêrônimô đã dịch từ này sang tiếng Latinh là “supersubstantialem” hay “supersubstantial” (nghĩa là “vượt trên điều cốt thiết”) - một ám chỉ, như Sách Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo cho thấy (số 2837), đến Mình Thánh Chúa Kitô trong Bí tích Thánh Thể.
Rico cho biết, tất cả các công trình của Thánh Giêrônimô đã dẫn đến một “sự cải tiến vượt bậc” so với bản Vetus Latina.
Những gì Thánh Giêrônimô làm tiếp theo thậm chí còn nhiều tham vọng hơn. Ngài cũng bắt đầu dịch toàn bộ Cựu Ước từ tiếng Do Thái gốc. Rico lưu ý rằng Thánh Giêrônimô biết rất rõ tiếng Do Thái vì ngài đã sống ở Thánh Địa 30 năm vào thời điểm đó và giữ liên lạc chặt chẽ với các giáo sĩ Do Thái. Thánh Giêrônimô cũng có khả năng tiếp cận bản Hexapla (Sáu cột) của Origen, một loại “Phiến đá Rosetta” của Kinh Thánh, hiển thị văn bản Kinh Thánh trong sáu phiên bản cạnh nhau. (Văn bản tiếng Do Thái, bản chuyển tự sang chữ Hy Lạp của văn bản tiếng Do Thái, bản dịch Septuagint tiếng Hy Lạp, và ba bản dịch tiếng Hy Lạp khác được thực hiện trong môi trường Do Thái.)
Trong một nỗ lực cuối cùng mất 15 năm, Thánh Giêrônimô đã thành công trong việc dịch toàn bộ Cựu Ước từ nguyên bản tiếng Do Thái, một thành tựu không hề nhỏ khi xét đến việc tiếng Do Thái ban đầu được viết mà không sử dụng nguyên âm ngắn.
Sau khi hoàn thành, bản Vulgate không chỉ thay thế bản Vetus Latina để trở thành bản dịch Kinh Thánh chủ yếu được sử dụng trong thời Trung Cổ, mà còn được công bố là bản Kinh Thánh chính thức của Giáo hội Công giáo tại Công đồng Trentô (1545-1563).
Bản Vulgate đã được hiệu đính một vài lần trong những năm qua, đáng chú ý nhất là vào năm 1592 bởi Đức Giáo Hoàng Clêmentê VIII (gọi là “Clementine Vulgate”), và bản hiệu đính gần đây nhất, Nova Vulgata, được Thánh Gioan Phaolô II ấn hành vào năm 1979.
Ngoài việc được sử dụng ngày nay trong Thánh lễ Latinh truyền thống, bản Vulgate còn được sử dụng làm nền tảng cho bản dịch Kinh Thánh tiếng Anh phổ biến, bản Douay-Rheims.
Tuy một lần nữa cảnh báo rằng không có bản dịch nào là hoàn hảo, Rico đã nhanh chóng ca ngợi bản Vulgate của Thánh Giêrônimô vì tính chính xác và tầm quan trọng của nó trong lịch sử Giáo hội.
“Đối với Tân Ước, tôi không thể tìm thấy bất kỳ lỗi nào... Toàn bộ bản dịch thật đáng kinh ngạc,” ông nói.
Về phần mình, Thánh Giêrônimô ngày nay được công nhận là một Tiến sĩ Hội thánh. Ngài đã sống những ngày cuối đời trong học tập, cầu nguyện và khổ hạnh tại tu viện mà ngài thành lập ở Bêlem, nơi ngài qua đời vào năm 420.
Tác giả: Jonah McKeown – Nguồn: Catholic News Agency (30/9/2025)
Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
