 |
Vào thứ Hai, ngày 29 tháng 9 năm 2025, Bộ Truyền Thông đã công bố chủ đề do Đức Giáo Hoàng Lêô XIV chọn cho Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60: Gìn giữ tiếng nói và khuôn mặt con người. Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI (Artificial Intelligence – Trí tuệ nhân tạo) cùng với những rủi ro mà nó mang lại, không có gì ngạc nhiên khi Giáo hội Công giáo cảm nhận được sự cấp bách phải ứng phó với những diễn biến tiềm ẩn nguy hiểm này. Chủ đề này rõ ràng đã nằm trong tâm trí Đức Giáo Hoàng Lêô XIV ngay từ khi bắt đầu triều đại giáo hoàng của ngài, bởi việc ngài lựa chọn tông hiệu cho thấy sự tương đồng có chủ ý với triều đại giáo hoàng của vị tiền nhiệm là Đức Lêô XIII. Thật vậy, Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đã so sánh “cuộc cách mạng công nghiệp” này trong thời đại AI với cuộc cách mạng dưới triều đại của Đức Giáo Hoàng Lêô XIII, người mà “trong Thông điệp Rerum Novarum lịch sử của mình đã đề cập đến vấn đề xã hội trong bối cảnh của cuộc cách mạng công nghiệp lớn lao đầu tiên.” Ngày nay, theo Đức Giáo Hoàng Lêô XIV, Giáo hội đang phải đối mặt với một cuộc cách mạng công nghiệp khác “trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, đặt ra những thách thức mới cho việc bảo vệ phẩm giá, công lý và lao động.”
Đức Giáo hoàng không hề ngần ngại bày tỏ sự cảnh giác đối với AI. Trong một cuộc phỏng vấn với nhà báo kỳ cựu của Cruz, Elise Ann Allen, Đức Giáo Hoàng tiết lộ rằng nhà báo này đã xin phép tạo ra một phiên bản nhân tạo của ngài “để bất kỳ ai cũng có thể đăng nhập vào trang web này và được gặp gỡ trực tiếp với Đức Giáo hoàng.” Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đã kiên quyết từ chối ý tưởng này. Ngài nhấn mạnh tầm quan trọng của sự kết nối có hệ thống giữa con người với nhau, giải thích rằng “Cuộc sống con người của chúng ta có ý nghĩa không phải nhờ trí tuệ nhân tạo, mà là nhờ con người và sự gặp gỡ, ở bên cạnh nhau, tạo ra các mối quan hệ, và khám phá trong những mối quan hệ đó sự hiện diện của Thiên Chúa. Sẽ rất khó để khám phá sự hiện diện của Thiên Chúa trong AI. Trong các mối quan hệ giữa con người với nhau, chúng ta có thể tìm thấy ít nhất những dấu hiệu từ sự hiện diện của Thiên Chúa.”
Điều đó không có nghĩa là chúng ta nên phủ nhận giá trị của công nghệ trong việc loan báo Tin Mừng. Carlo Acutis, người vừa được tuyên thánh, đã sử dụng công nghệ như một phương tiện để truyền giáo. Năm 2005, chàng thiếu niên trẻ tuổi đã phát triển một trang web để ghi lại các phép lạ Thánh Thể khác nhau trên khắp thế giới, tin chắc rằng bằng chứng khoa học ủng hộ những phép lạ này sẽ kêu gọi mọi người trở lại với đức tin Công giáo. Thánh Carlo Acutis là một gương mẫu tuyệt vời về cách công nghệ nên được sử dụng, tức là như một phương tiện để làm điều thiện. Tuy nhiên, chúng ta nên nhận thức được những hạn chế của AI và lưu ý rằng nó chỉ đơn giản là một công cụ, một công cụ không thể và sẽ không bao giờ thay thế con người, nơi Thiên Chúa hoạt động. Như Bộ Truyền Thông đã chỉ ra, “mặc dù những công cụ này mang lại tính hiệu quả và phạm vi tiếp cận, nhưng chúng không thể thay thế khả năng đồng cảm, đạo đức và trách nhiệm luân lý độc đáo của con người. Truyền thông công cộng đòi hỏi sự phán đoán của con người, chứ không chỉ là các mẫu dữ liệu. Thách thức là đảm bảo rằng nhân loại vẫn là tác nhân dẫn đường. Tương lai của truyền thông phải dừng lại ở nơi máy móc với vai trò là công cụ kết nối và tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc sống con người, thay vì làm xói mòn tiếng nói của nhân loại.”
Một số người đam mê AI cho rằng nhờ sự tiến triển nhanh chóng của AI, nó có thể trở nên đủ thông minh để giải thích giáo lý Công giáo và đáp lại những phản đối thông thường, bằng cách tham khảo từ các vị Tiến sĩ Hội thánh, miễn là nó được lập trình với dữ liệu đầy đủ. Tuy nhiên, việc hiểu sứ mệnh loan báo Tin Mừng của Giáo hội bằng cách cung cấp thông tin dưới dạng lời nói được tính toán sẽ hoàn toàn bỏ qua ý nghĩa của Tin Mừng. Việc truyền đạt chân lý chắc chắn là điều thiết yếu đối với sứ mệnh của Giáo hội, vì nó đưa con người đến với Thiên Chúa, nhưng điều này phải được thực hiện từ và thông qua tình yêu, bởi Thiên Chúa là Tình Yêu. Thiên Chúa Cha đã biểu lộ tình yêu của Người đối với tạo vật bằng cuộc nhập thể của Ngôi Lời nơi thân xác nhân loại, như Tin Mừng Gioan nhắc nhở chúng ta: “Ngôi Lời đã trở nên xác phàm và ở giữa chúng ta” (Ga 1:14); “Thiên Chúa yêu thương thế gian đến nỗi đã ban Con Một của Người, để ai tin vào Con của Người thì khỏi phải chết, nhưng được sống muôn đời.” (Ga 3:16) Chúng ta có thể học hỏi được từ cuộc Nhập thể này để hiểu rõ hơn sứ mệnh của Giáo hội.
Được cứu độ qua nhân tính của Chúa Kitô
Trong tác phẩm Summa Theologiae (Tổng luận Thần học), Thánh Tôma Aquinô đặt ra câu hỏi về sự phù hợp của mầu nhiệm Nhập thể: liệu việc Thiên Chúa nhập thể có phù hợp và liệu điều đó có cần thiết cho sự phục hồi nhân loại hay không? Thánh Tôma Aquinô trả lời rằng “Dường như điều phù hợp nhất là bằng những điều hữu hình, những điều vô hình của Thiên Chúa được tỏ lộ” (III, qu.1, a.1). Nói cách khác, do bản chất con người vừa là thể xác vừa là linh hồn, nên con người có được sự hiểu biết về “những điều vô hình của Thiên Chúa” thông qua những gì hữu hình. Do đó, bằng cách nhập thể, Thiên Chúa biểu lộ tình yêu của Người dành cho nhân loại, trở thành gương mẫu hoàn hảo để con người noi theo trong việc yêu mến Thiên Chúa và tha nhân. Thật vậy, như Thánh Tôma Aquinô lưu ý, trong số những lý do được liệt kê, sự Nhập thể của Thiên Chúa là cần thiết cho con người “về việc làm điều lành, mà Người đã nêu gương cho chúng ta.” (III, qu.1, a.2)
Cũng như Chúa Giêsu không chỉ rao giảng chân lý mà còn sống theo chân lý ấy trong tình yêu, các nhà truyền giáo phải loan báo Tin Mừng bằng cả lời nói lẫn hành động của mình. Bởi vì, như Thánh Tôma đã chỉ ra trong tác phẩm Summa Contra Gentiles (Tổng luận chống Dân ngoại), “không gì thúc đẩy chúng ta yêu thương bất kỳ ai bằng việc trải nghiệm tình yêu của Người dành cho chúng ta. Tình yêu của Thiên Chúa dành cho con người cũng không thể được chứng minh hiệu quả hơn bằng việc Người sẵn lòng kết hợp với con người trong sự hiệp nhất ngôi vị: bởi vì đây chính là đặc tính của tình yêu, kết hợp người yêu với người được yêu” (IV, c.54, a.4).
Rao giảng Tin Mừng qua động lực của mầu nhiệm Nhập thể
Mầu nhiệm Nhập thể của Thiên Chúa là cách hiệu quả nhất để bày tỏ tình yêu của Người, nhấn mạnh tầm quan trọng từ lời nói và hành động của con người trong việc loan báo Tin Mừng. Thiên Chúa Cha không dừng lại ở những tấm bia đá được ban cho Môsê để mặc khải chính Người và Luật pháp của Người, mà đã cho Ngôi Lời nhập thể giữa con cái Người, cũng như các Kitô hữu không nên thay thế mối quan hệ trực tiếp với người khác bằng một robot AI để loan báo Tin Mừng. Mối quan hệ chỉ có thể được hình thành giữa các cá nhân, chứ không phải với máy móc, và sự Nhập thể của Thiên Chúa thể hiện rõ ràng mong muốn của Người trong việc thiết lập mối tương quan với tạo vật của Người. Thật vậy, như Thánh Tôma Aquinô đã viết: “Để thúc đẩy tình bạn thân thiết giữa con người và Thiên Chúa, điều cần thiết là Thiên Chúa phải trở thành con người, để khi chúng ta nhận biết Thiên Chúa dưới hình dạng hữu hình, chúng ta có thể nhờ đó được dẫn dắt đến tình yêu đối với những sự hoàn hảo vô hình của Người.” (Summa Contra Gentiles, IV, c.54, a.5)
Một trí tuệ không biết yêu thương thì cũng không biết tạ ơn
Cũng như Thiên Chúa đã tìm kiếm một mối tương quan tình yêu và tình bạn thông qua mầu nhiệm Nhập thể của Người, các Kitô hữu cũng nên tìm kiếm tình yêu và tình bạn với những người lân cận. Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo không thể yêu thương, nó không thể làm chứng cho chân lý thông qua các chức năng được tính toán của nó. Thiên Chúa hành động thông qua con người để chạm đến trái tim, chứ không phải trí tuệ nhân tạo, và nếu trí tuệ nhân tạo có phục vụ việc loan báo Tin Mừng, thì đó chỉ là trong phạm vi việc sử dụng nó được chi phối bởi lý trí và thiện chí của con người.
Do đó, việc gìn giữ tiếng nói và khuôn mặt con người là điều thiết yếu trong sứ mệnh loan báo Tin Mừng của Giáo hội, bởi vì tình yêu của Thiên Chúa được thể hiện rõ nhất thông qua mối quan hệ của chúng ta với người khác, như mầu nhiệm Nhập thể đã chứng minh. Tuy nhiên, hơn nữa, điều đáng lưu ý là chính Thiên Chúa đã nhập thể “để mở ra sự tham dự trọn vẹn vào thiên tính, là hạnh phúc đích thực của con người và là mục đích của đời người; và điều này được ban tặng cho chúng ta qua nhân tính của Chúa Kitô.” (Summa Theologiae, III, qu.1, a.2)
Như Thánh Athanasiô đã nói “[Thiên Chúa] đã làm người để chúng ta được trở nên Thiên Chúa.” (Về Sự Nhập thể của Ngôi Lời, a. 54) Cũng vì lý do đó, Thiên Chúa hành động qua con người, như Thánh Thomas Aquinô đã nói “điều này không phải do sự bất lực của quyền năng Thiên Chúa, mà do lòng nhân từ bao la của Người, qua đó Người muốn thông truyền sự trở nên giống như Người cho các tạo vật, không chỉ về mặt hữu thể của chúng, mà còn về mặt chúng là nguyên nhân của những điều khác.” (Summa Contra Gentiles, III, qu.70, r.2) Vì vậy, việc gìn gữ tiếng nói và khuôn mặt của con người càng trở nên cần thiết hơn không chỉ để các linh hồn được yêu thương và cứu độ, mà còn để các nhà truyền giáo Kitô hữu có thể đón nhận mong muốn và mục đích yêu thương của Thiên Chúa dành cho họ.
Tác giả: Marie Symington – Nguồn: Agenzia Fides (17/11/2025)
Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
