Chắc hẳn những ai trong chúng ta, những người đã sống phần lớn cuộc đời mình trong thế kỷ XX - thời đại trước khi máy tính cá nhân phổ biến rộng rãi ngày nay - sẽ nhớ nguồn cung cấp thông tin của mình là gì khi cần học hỏi một điều gì đó cụ thể, chẳng hạn như ở trường học hoặc đại học. Chúng ta phải tìm đến từ điển hoặc những bộ bách khoa toàn thư đồ sộ; hoặc những cuốn sách in nằm trên kệ ở nhà, nếu có thể. Hoặc, nếu không, chúng ta phải đến các thư viện công cộng, nơi rất bận rộn vào thời điểm đó, để truy cập vào các tệp tài liệu bằng cách xem các thẻ bìa cứng được luồn vào một thanh kim loại bên trong các ngăn kéo đặc biệt. Hầu hết thời gian, chúng ta phải xếp hàng chờ đợi. Sau đó, với thông tin thu được từ tệp tài liệu, chúng ta phải viết một mẫu tham khảo và đưa cho thủ thư, một nhân vật rất quan trọng, người sẽ đi tìm cuốn sách được yêu cầu - miễn là nó có sẵn - và giao nó cho chúng ta, sau khi chờ đợi, đôi khi khá lâu. Rồi đến một khoảnh khắc thú vị khác: kiểm tra, trên những trang sách chúng ta vừa nhận được, xem việc thu thập thông tin cần thiết có hữu ích hay không. Do đó, cần rất nhiều thời gian và công sức để có được thông tin mong muốn.
Xét đến những điều trên, chúng ta hãy áp dụng nguyên tắc rằng cái gì tốn kém - thời gian là tiền bạc - thì xứng đáng. Theo quan điểm đó, thông tin rất có giá trị trong những thời đại đã qua.
Khi chúng ta bước vào quý đầu tiên của thế kỷ XXI, thông tin dường như ngày càng dễ dàng có được, nhờ công nghệ máy tính phổ biến. Trong bối cảnh này, điều đáng ghi nhớ là nền kinh tế nhắm đến hiện tượng dư thừa một loại hàng hóa nhất định trên thị trường và sự dễ dàng tiếp cận của nó. Điều quan trọng là phải xem xét cái gọi là quy luật cung cầu. Khi một loại hàng hóa có quá nhiều, giá trị trao đổi của nó sẽ giảm.
Như chúng ta có thể đã nhận ra, công nghệ mang tính mâu thuẫn giữa những tác động tích cực hoặc tiêu cực của nó đối với hàng hóa đích thực, đối tượng của kỳ vọng của mọi người. Do đó, chúng ta phải thận trọng trước những kết quả dường như tuyệt vời và rực rỡ mà nó mang lại cho chúng ta, chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo, gần đây; cũng như mạng xã hội và văn bản số hóa, cùng nhiều thứ khác; được thực hiện nhờ Internet kỳ diệu, một công nghệ được sử dụng rộng rãi trong môi trường của chúng ta hiện đã gần ba mươi năm tuổi.
Đừng để những sản phẩm công nghệ lấp lánh như điện tử, luôn được đổi mới, bao gồm điện thoại thông minh, máy tính bảng và máy tính xách tay, chỉ là những khúc ca mê hoặc đối với chúng ta; chúng chứa đựng những nguồn tài nguyên ngày càng tinh vi hơn. Điều này có thể xảy ra với một số người trong chúng ta, như Homer đã khôn ngoan kể lại trong tác phẩm Odyssey của mình, ở Quyển XII, khi Ulysses - nhân vật chính của cuộc hành trình; xét cho cùng, đó là hành trình của cuộc đời - phải vượt qua biển cả mênh mông trên con tàu mong manh của mình, phải tiếp cận những bến tàu sắc nhọn nơi những nàng tiên cá rực rỡ sinh sống. Bị thu hút bởi những khúc ca quyến rũ của những mỹ nhân như vậy sẽ là tai họa cho việc đến đích của nhà vô địch Odyssey. May mắn thay, nữ phù thủy mang tính biểu tượng Circe đã cảnh báo Ulysses về mối nguy hiểm và khuyên anh ta nên tự bảo vệ mình. Con tàu Odyssey được cứu khỏi mắc cạn và tiếp tục tiến về phía trước.
Như chúng ta đọc thấy nơi Lời nói đầu trong cuốn Siêu hình học của Aristotle: tất cả con người đều khao khát tri thức một cách tự nhiên. Do đó, về mặt logic, công nghệ thông tin có liên quan. Tuy nhiên, chúng ta cần liên tục được cảnh báo rằng mong muốn cao quý này có thể dẫn đến kiến thức độc hại, đánh thức những điểm yếu của con người, có khả năng gây ra nghiện ngập. Chẳng hạn như xu hướng cờ bạc vô độ - hãy nghĩ đến những thứ cờ bạc mang tính cưỡng chế - hoặc khoái cảm thể xác phù du mà các giác quan có thể mang lại. Chẳng hạn như thị giác, thính giác và trí tưởng tượng. Một số sở thích được đánh thức bởi sự hào nhoáng của công nghệ thông tin có thể khiến chúng ta lạc lối khỏi con đường dẫn đến điều tốt đẹp đích thực. Cần phải thận trọng khi tương tác với sức mạnh to lớn của công nghệ thông tin. Để xem xét chúng một cách hiệu quả, chúng chỉ đơn thuần là phương tiện. Chúng ta phải cảnh giác với việc ngầm biến chúng thành mục đích cho chính mình. Nếu chúng được lựa chọn theo cách này - phương tiện xem như mục đích - chúng sẽ sớm bị vạch trần, phơi bày tất cả những hạn chế của chúng trước những mục tiêu có khả năng thỏa mãn những tham vọng sâu sắc và thầm kín nhất của con người.
Tác giả: Luis Francisco Eguiguren – Nguồn: Exaudi (20/10/2025)
Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
