 |
| Ảnh bởi Greg Rakozy từ Unsplash |
Những ghi chép về hành trình tìm kiếm tri thức của con người đã tồn tại từ bốn đến năm nghìn năm, cho thấy rằng khi con người đối diện với sự bao la của vũ trụ, khi họ quan sát, lắng nghe và cảm nhận môi trường tự nhiên, phản ứng của họ là sự kinh sợ, ngạc nhiên, xúc động về sự hùng vĩ của tạo hóa – những cảm giác và suy nghĩ, được gói gọn trong từ “lòng đạo đức” (piety).
Trong hàng ngàn năm, và thậm chí cho đến ngày nay, thiên nhiên đã quyến rũ con người như một thực thể bí ẩn không thể cưỡng lại được, làm cho bất kỳ ai trong chúng ta cũng thấy mình nhỏ bé, tạo ra một phản ứng đạo đức, đòi hỏi sự tôn kính, khiêm nhường, tận tụy bảo vệ và niềm tin vào sự tiếp nối của nó.
Cho đến gần đây trong lịch sử văn minh, tư tưởng khoa học và tôn giáo bổ sung cho nhau chứ không mâu thuẫn. Các nhà khoa học trước thời hiện đại tin rằng nghiên cứu của họ về thiên nhiên đã làm sáng tỏ sự thánh thiêng. Phản ứng hợp lý nhất đối với Thiên Chúa, Đấng Tạo Hóa, là một nỗ lực đạo đức để nắm bắt được ý nghĩa về công trình tạo dựng của Người. Ẩn chứa trong lòng đạo đức của các nhà tư tưởng là nhận thức về chiều sâu của sự tồn tại, của sự sống, và vai trò của Đấng Tạo Hóa trong việc tạo dựng và duy trì nó. Không phải tất cả những nhà tư tưởng này đều có cùng quan điểm về cuộc sống, nhưng tất cả họ đều tôn trọng và bày tỏ lòng đạo đức đối với cuộc sống dưới nhiều hình thức, nếu không muốn nói là tất cả các hình thức của nó.
Những khoa học gia có lòng đạo đức
Ví dụ điển hình là nhiều nhà tư tưởng vĩ đại trong quá khứ đã mang lòng đạo đức vào các nghiên cứu khoa học của mình. Các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại Anaxagoras, Socrates, Plato và Aristotle đều là những triết gia có lòng đạo đức. Cho đến cuộc Cách mạng Khoa học 300-400 năm trước, các nhà triết học và khoa học đều là một: những khoa học gia có lòng đạo đức.
Socrates, Plato và Aristotle đã tiếp thu quan niệm của Anaxagoras về một thực thể thiêng liêng, phi vật chất đã tạo ra những gì tốt lành, những gì công bằng, những gì đẹp đẽ, và tất cả những gì hiện hữu. Socrates và Plato là những triết gia hơn là khoa học gia, nhưng họ tin rằng để hiểu được các hình thức (đặc biệt là Sự Thiện), các nhà tư tưởng phải dành nhiều năm học tập – điều mà ngày nay chúng ta gọi là – khoa học xã hội.
Học trò của Plato, là Aristotle, đã tiếp thu những ý tưởng này nhưng với cách tiếp cận thực nghiệm hơn so với các thầy của mình. Aristotle đã sử dụng phương pháp thực nghiệm, quan sát, thu thập dữ liệu, phân tích, quy nạp và diễn dịch trong các tác phẩm như Siêu hình học và Vật lý học. Ông hiểu rằng nền tảng của thực tại là một thực thể siêu việt phi vật chất mà khoa học gia có thể nhận biết và thấu hiểu bằng cách nghiên cứu công trình tạo dựng dưới mọi hình thức.
Tác động của Aristotle đối với các nhà tư tưởng sau này là vô cùng to lớn: thời kỳ Hy Lạp hóa, đế quốc Rôma, Trung cổ, Phục hưng và thời đại Khoa học. Trong thời kỳ Hy Lạp hóa (330-30 TCN), các nhà tư tưởng Do Thái chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các triết gia khoa học Hy Lạp. Ví dụ, Philo xứ Alexandria đã vận dụng lòng đạo đức của mình để giải quyết một số câu hỏi lớn mà các nhà nghiên cứu tự nhiên phải đối mặt.
Sau sự sụp đổ của đế quốc Rôma vào thời Trung cổ, các khoa học gia có lòng đạo đức như cố triết gia Rôma là Boethius, nhà bách khoa toàn thư người Tây Ban Nha là Thánh Isiđôrô thành Seville, triết gia-khoa học gia John Scotus Eriugena thời Carolingian, triết gia người Anh là Thánh Anselmô thành Canterbury, triết gia Dòng Phanxicô là Thánh Bônaventura, giáo sư ở Paris là Thánh Albertô Cả, khoa học gia-triết gia gốc Pháp-Ý là Thánh Tôma Aquinô, và nhà khoa học người Anh thuộc Dòng Phanxicô là William xứ Occam đã kết hợp các nghiên cứu cổ điển với đức tin Kitô giáo, tìm kiếm một sự hiểu biết với lòng đạo đức về Thiên Chúa, Đấng Tạo Hóa.
Một trong những người sáng lập cuộc Cách mạng Khoa học ở Châu Âu, Nicholas Copernicus, đã vận dụng sự hiểu biết với lòng đạo đức của mình về vũ trụ để ủng hộ thuyết nhật tâm. Michel de Montaigne, quý tộc Công giáo người Pháp, và Raymond Sebonde, triết gia-khoa học gia Công giáo người Tây Ban Nha, tiếp tục đưa tư duy mới của thời kỳ Phục hưng vào việc trả lời những câu hỏi cũ về sự sáng tạo thế giới, trước thời Kinh Thánh Kitô giáo.
Khi thời đại khoa học mới, tập trung vào các tư tưởng của Copernicus và Galileo, bắt đầu thu hút sự chú ý của các nhà khoa học châu Âu, ngay cả những người hoài nghi như Rene Descartes vẫn trung thành thực hành đức tin Công giáo của mình, và Blaise Pascal đã đặt ra một số câu hỏi sâu sắc nhất về sự sống, tự nhiên và Thiên Chúa.
Đến thế kỷ 19, trong khi nhiều nhà khoa học bắt đầu rời bỏ đức tin Kitô giáo, những người khác, chẳng hạn như nhà khoa học người Pháp gốc Mexico là Jean Louis Berlandier, đã tiếp nhận lòng đạo đạo trong tất cả các nghiên cứu khoa học của mình.
Nhưng đến thế kỷ 20, kiến thức, khả năng sáng tạo và công nghệ của con người đã làm lu mờ mối quan hệ kéo dài hàng thiên niên kỷ giữa lòng đạo đức và khoa học. Thậm chí, George Lemaître, nhà thiên văn học kiêm linh mục, đã đề xuất ý tưởng về Big Bang (Vụ nổ lớn), sự khởi đầu tức thời của vũ trụ hàng tỷ năm trước đó, mà không trực tiếp liên hệ đến vai trò của Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa.
Sự tách rời khỏi lòng đạo đức
Chừng nào con người còn cảm thấy phụ thuộc vào thiên nhiên, tức là vào Đấng Tạo Hóa của vạn vật, thì lòng đạo đức vẫn ngự trị trong tư tưởng, văn hóa, xã hội và khoa học. Nhưng khi, trong thế kỷ 18 và 19, con người bắt đầu phát triển những cỗ máy vượt qua những giới hạn hiển nhiên mà thiên nhiên và Đấng Tạo Hóa áp đặt lên sinh vật, họ bắt đầu xem xét lại vai trò của Thiên Chúa trong vũ trụ, từ đó rời bỏ lòng đạo đức vốn đã tồn tại từ lâu.
Con người đã hiểu được cách thức vận hành của tự nhiên, sử dụng sự hiểu biết này để chế tạo máy móc nhằm kiểm soát nó, thậm chí là hủy diệt nó. Rồi một số người còn đi xa hơn khi loại bỏ Đấng Tạo Hóa khỏi mọi sự tìm hiểu, cho rằng những gì hiện hữu luôn tồn tại, rằng nó là kết quả của sự ngẫu nhiên, và rằng con người là chủ nhân của tự nhiên chứ không phải là nô lệ và kẻ phụ thuộc vào nó. Như Henry Adams đã diễn đạt một cách ngắn gọn trong cuốn tự truyện Giáo dục của mình, động cơ điện thần thánh nhân tạo, Dynamo, đã thay thế vị thần tối cao của tự nhiên trong các đền thờ, mà ông gọi bằng biểu tượng tôn giáo và tự nhiên là Virgin (Trinh nữ).
Những người không xóa bỏ ý niệm về một Đấng Tạo Hóa thường chỉ thừa nhận một bí ẩn chung chung, vô danh trong vũ trụ, có thể là thần thánh hoặc là không. Vì vậy, trong suốt vài trăm năm, con người đã đi từ một vị Thiên Chúa quan phòng, đến một vị Thiên Chúa thần luận, rồi đến một thế lực “có thể là siêu nhiên” xa xôi, có vai trò nào đó trong sự bao la và phức tạp của vũ trụ. Như chúng ta đã biết, sự tiến triển này đã dẫn đến thuyết bất khả tri và vô thần, nghi ngờ bất kỳ tác nhân siêu nhiên nào đang hoạt động trong vũ trụ.
Trong thời gian này, lòng đạo đức cũng thay đổi theo – từ một ý thức rõ ràng về một Thiên Chúa cá vị, đến một ý thức chung chung về một Thiên Chúa, Đấng Tạo Hóa, đến một sự hiện diện bí ẩn vô định hình, rồi đến hư vô.
Lòng đạo đức có thuộc về khoa học không?
Làm thế nào trong khoảng thời gian hơn một thế kỷ một chút, các nhà tư tưởng khoa học có thể đi từ thần học tự nhiên của Edward Hitchcock, tác giả của cuốn Tôn giáo của Địa chất và Khoa học Kết nối, đến chủ nghĩa hư vô trong cuốn Người thợ đồng hồ mù lòa của Richard Dawkin? Trong 150 năm qua, đã có một sự thay đổi mang tính cách mạng trong nhận thức về nguồn gốc của vũ trụ, từ đó dẫn đến cội nguồn của sự sống, cũng như nguồn gốc của mục đích và ý nghĩa của cuộc sống.
Những động lực của sự chuyển đổi mô hình này từ lòng đạo đức sang chủ nghĩa hư vô đến từ cả bên trong lẫn bên ngoài khoa học. Nhưng những câu hỏi hiện sinh và siêu hình của chúng ta ngày nay dẫn chúng ta đến đâu? Hậu quả của lối suy nghĩ hiện đại là gì? Thông qua loạt bài về lòng đạo đức và khoa học này, chúng tôi mong muốn khám phá sự hiểu biết của con người về Thiên Chúa gắn liền chặt chẽ với tư duy khoa học, thể hiện vai trò đúng đắn của lòng đạo đức trong nhận thức của chúng ta về vũ trụ.
Tác giả: Russell M. Lawson – Nguồn: Catholic Exchange (08/12/2025)
Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
