 |
| Thánh Giáo hoàng Phaolô VI tại trụ sở Liên Hợp Quốc ngày 04/10/1965. |
Khi khái niệm “chiến tranh chính đáng” lại được thảo luận, thì đây cũng là lúc nhớ lại giáo huấn về hòa bình của các Đức Giáo hoàng, những đấng kế vị trên ngai tòa của Thánh Phêrô, trong hơn một trăm năm qua. Giáo huấn này đã được làm giàu và đào sâu dần, đến mức khiến khả năng về một “cuộc chiến tranh chính đáng” ngày càng trở nên phức tạp. Những suy tư về thần học của các thế kỷ trước và về những lý do có thể biện minh cho chiến tranh thường bỏ qua thực tế rằng các nhà thần học trong quá khứ đã viết về những chủ đề này, và rằng các cuộc chiến tranh được tiến hành bằng gươm và gậy, chứ không phải bằng các thiết bị nổ hay máy bay không người lái – một thực tế đặt ra những vấn nạn luân lý nghiêm trọng. Thật vậy, ngày càng có nhận thức rõ ràng rằng chiến tranh không phải là con đường tiến lên phía trước.
Từ lá thư năm 1917 của Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV gửi các nhà lãnh đạo của các dân tộc tham chiến, trong đó mô tả Chiến tranh Thế giới thứ nhất là một “cuộc tàn sát vô nghĩa,” đến những nỗ lực của Đức Giáo hoàng Piô XII nhằm ngăn chặn sự bùng nổ của Chiến tranh Thế giới thứ hai; từ những lời của Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII trong Thông điệp Pacem in terris năm 1963, trong đó đã khẳng định rằng “trong thời đại nguyên tử của chúng ta, việc cho rằng chiến tranh là phương tiện thích hợp để đạt được công lý đang trở nên bất khả thi về mặt con người,” (Pacem in terris, 127) đến lời kêu gọi của Thánh Giáo hoàng Phaolô VI tại Liên Hợp Quốc, “Đừng bao giờ chiến tranh nữa,” đến những nỗ lực vô ích của Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II nhằm tránh các cuộc xung đột thảm khốc ở Trung Đông, các đấng kế vị Thánh Phêrô đã không ngừng lên tiếng, những tiếng nói thấm đẫm tính ngôn sứ và hiện thực; đáng tiếc là, gần như trong mọi lúc, tiếng nói của các ngài đều bị phớt lờ.
Văn bản tham khảo chính là Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, đề cập đến quyền tự vệ nhưng cũng đặt ra “các điều kiện tỉ mỉ” cho chiến tranh tự vệ: “Phải xem xét cẩn thận các điều kiện tỉ mỉ để bảo vệ hợp pháp bằng sức mạnh quân sự. Một quyết định như thế rất nghiêm trọng, nên phải hội đủ các điều kiện nghiêm ngặt của tính hợp pháp về luân lý. Cùng một trật, đòi phải có: thiệt hại do kẻ xâm lược gây ra cho quốc gia hoặc cho cộng đồng các quốc gia có tính lâu dài, nghiêm trọng và chắc chắn; tất cả các phương thế khác để chấm dứt tình trạng này rõ ràng là bất khả hoặc vô hiệu; phải hội đủ các điều kiện quan trọng để thành công; việc sử dụng vũ khí không kéo theo những tai hại và hỗn loạn nghiêm trọng hơn tai hại ta đang cố loại trừ. Khả năng tàn phá của các phương tiện chiến tranh hiện đại là sức ép nghiêm trọng nhất phải được thẩm định trong điều kiện nầy.” (GLHTCG, 2307) Ai có thể phủ nhận rằng nhân loại ngày nay đang đứng trên bờ vực thảm họa chính xác là do sự leo thang của xung đột và sức mạnh của “các phương tiện hủy diệt hiện đại”?
Trong suốt triều đại của Đức Giáo hoàng Phanxicô, lời phản đối chiến tranh đã được lặp đi lặp lại mạnh mẽ và ngày càng nhiều trong Thông điệp Fratelli tutti, trong đó nêu rõ: “Người ta dễ dàng chọn chiến tranh, che đậy bằng đủ thứ lý do như nhân đạo, tự vệ hay phòng vệ, thậm chí người ta còn thao túng cả truyền thông. Trên thực tế, trong những thập kỷ gần đây, mọi cuộc chiến tranh đều tự nhận là “chính đáng” (…) Vấn đề là từ khi vũ khí hạt nhân, vũ khí hóa học và sinh học phát triển, chưa kể đến các công nghệ mới với những ứng dụng rộng khắp và ngày càng hữu hiệu, chiến tranh đã có được sức mạnh hủy diệt không thể kiểm soát, gây hậu quả tàn khốc cho bao dân thường vô tội. Quả là ‘nhân loại chưa bao giờ có một thứ quyền lực lớn như thế trên chính mình, và chẳng có gì bảo đảm rằng họ sẽ luôn sử dụng quyền lực ấy cách khôn ngoan.’ Do đó, chúng ta không còn được phép nghĩ rằng chiến tranh là một giải pháp, bởi vì những tác hại do nó gây ra chắc hẳn bao giờ cũng lớn hơn lợi ích giả định được gán cho nó.” (Fratelli tutti, 258) Đối mặt với thực tế này, ngày nay rất khó để biện minh cho các tiêu chí được xem là hợp lý, những điều vốn được nhìn nhận trong các thời đại khác, để nói về một cuộc “chiến tranh chính đáng” khả thi. Đừng bao giờ chiến tranh nữa!
Vị kế nhiệm của ngài, Đức Giáo hoàng Lêô XIV, đã lấy hòa bình làm một trong những chủ đề trọng tâm của triều đại giáo hoàng của mình. Đối mặt với sự điên rồ của sự leo thang về chiến tranh và chi tiêu khổng lồ cho việc tái vũ trang, ngài đã tiếp nối, với cùng tính thực tế và tầm nhìn sâu rộng, con đường mà những vị tiền nhiệm đã mở ra, kêu gọi hòa bình, đối thoại và đàm phán. Các vụ thảm sát thường dân xảy ra trong những năm gần đây đã làm rung động lương tâm của hàng tỷ người trên toàn thế giới, những người đang hướng về Giám mục thành Rôma. Đức Giáo hoàng Lêô XIV, giống như Chúa Giêsu trong vườn Cây Dầu, mạnh mẽ mời gọi chúng ta hãy cất gươm vào bao: “Khắp nơi người ta cảm nhận các mối đe dọa thay vì lời mời gọi lắng nghe và gặp gỡ,” ngài tuyên bố trong buổi cầu nguyện vào thứ Bảy, ngày 11 tháng 4. Ngài giải thích rằng những ai “đều ý thức được giới hạn của chính mình; họ không giết người và không đe dọa bằng cái chết.” Ngược lại, kẻ nào quay lưng lại với Thiên Chúa hằng sống, biến bản thân và quyền lực của mình thành những ngẫu tượng câm, mù và điếc mà mình phải hy sinh tất cả các giá trị và đòi hỏi cả thế giới phải quỳ gối, thì kẻ đó bị nô lệ cho cái chết. Đủ rồi với việc tôn thờ bản thân và tiền bạc! Đủ rồi với việc phô trương sức mạnh! Đủ rồi với chiến tranh! Sức mạnh đích thực được thể hiện qua việc phụng vụ sự sống.
Tác giả: Andrea Tornielli – Nguồn: L’Osservatore Romano (05/5/2026)
Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
