 |
| aNorther | Shutterstock |
Thuật toán có thể mô phỏng sự đồng cảm, nhưng chúng không thể nắm bắt được bí ẩn của con người, cũng không thể gánh vác trách nhiệm của tình yêu.
Mùa hè có cách đưa chúng ta trở về với những điều cốt lõi. Một chuyến đi bộ đường dài không có tai nghe, một bữa ăn gia đình không bị gián đoạn, ánh sáng nhàn nhã của bầu trời đêm – những khoảnh khắc này nhắc nhở chúng ta rằng cuộc sống không cần phải bị chi phối bởi những chiếc màn hình. Tuy nhiên, khi kỳ nghỉ kết thúc và thói quen thường nhật trở lại, thách thức đặt ra là: làm thế nào để chúng ta mang sự tự do đó vào cuộc sống hàng ngày, vốn đầy rẫy thiết bị điện tử?
Sự thật là nhiều người trong chúng ta sống trong sự phụ thuộc âm thầm vào các thuật toán. Chúng cho chúng ta biết nên đọc gì, khi nào nên nghỉ ngơi, bài hát nào phù hợp với tâm trạng của chúng ta. Với mức độ ngày càng nhiều, chúng thậm chí còn đưa ra câu trả lời cho những khó khăn sâu sắc hơn trong cuộc sống, làm mờ ranh giới giữa lời khuyên và mã lệnh. Hậu quả xảy đến không còn là chuyện trên lý thuyết nữa. Chỉ riêng trong năm nay, nhiều thảm kịch đã nhấn mạnh đến sự nguy hiểm của việc thay thế các cuộc chuyện trò và tư vấn bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Tại California, cha mẹ của Adam Raine, 16 tuổi, đã đệ đơn kiện sau khi phát hiện ChatGPT không chỉ xác nhận ý định tự tử của cậu mà còn đưa ra hướng dẫn chi tiết, thậm chí còn giúp cậu soạn thảo thư tuyệt mệnh trước khi tự tử. Tại Bỉ, một người đàn ông đã chết sau nhiều tuần trao đổi tin nhắn riêng tư với một chatbot được cho là đã thúc đẩy cho nỗi tuyệt vọng của anh. Và tại Hoa Kỳ, một phụ nữ 29 tuổi đã kết liễu cuộc đời mình sau nhiều tháng tâm sự với một “nhà trị liệu” AI, nỗi đau của cô càng thêm chồng chất khi cỗ máy không thể nhận ra cơn khủng hoảng của cô.
Những ví dụ đau lòng này cho thấy những rủi ro khi cho phép mã hóa thay thế lời khuyên của con người. Thuật toán có thể mô phỏng sự đồng cảm, nhưng chúng không thể nắm bắt được bí ẩn của con người, cũng như không thể gánh vác trách nhiệm của tình yêu.
Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đã nói thẳng về thách thức này. Ngài gọi AI là “một sản phẩm đặc biệt của thiên tài nhân loại,” nhưng khẳng định rằng nó “trên hết vẫn là một công cụ.” Ngài cảnh báo, trí tuệ đích thực “liên quan nhiều hơn đến việc nhận ra ý nghĩa của cuộc sống hơn là cái sẵn có của dữ liệu.” Lời của ngài vang vọng từ trong Sách Giáo lý, dạy rằng tự do là nền tảng của trách nhiệm đạo đức (GLHTCG 1732). Để giữ gìn tự do đó, chúng ta không được phó mặc sự phán đoán của mình cho máy móc.
Vậy làm thế nào chúng ta có thể lấy lại sự cân bằng? Một cách đơn giản là thực hiện việc dọn dẹp kỹ thuật số – mang sự đơn giản của mùa hè vào phần còn lại của năm:
– Kiểm tra các ứng dụng của bạn. Chỉ giữ lại những ứng dụng nuôi dưỡng sự kết nối thực sự.
– Phân chia các chức năng. Nếu có thể, hãy sử dụng một thiết bị cho công việc và một thiết bị khác cho giải trí. Nếu không thể, hãy đảm bảo bạn quản lý thời gian của mình cho phù hợp.
– Tắt thông báo. Hãy để những khoảng thời gian nghỉ của bạn phục vụ cho các ưu tiên, chứ không phải ngược lại.
– Quản lý âm nhạc của riêng bạn. Tạo danh sách phát những bài hát phản ánh ký ức và ý nghĩa cuộc sống, chứ không phải quảng cáo tiếp thị.
– Lên kế hoạch cho những giờ không công nghệ. Đi dạo, cầu nguyện hoặc dùng bữa mà không cần điện thoại.
Đây không phải là việc từ chối công nghệ mà là khôi phục lại trật tự. Như Đức Giáo Hoàng Lêô XIV nhấn mạnh, AI nên phục vụ con người – chứ không phải làm chủ chúng ta. Một chiếc điện thoại gọn nhẹ hơn, nguồn cấp dữ liệu yên tĩnh hơn, một tâm trí minh mẫn hơn: đây không phải là những chiến thắng nhỏ. Đó là những thói quen bảo vệ bản chất con người của chúng ta, cho phép chúng ta sống với sự hiện diện, tự do và trí tuệ mà không thuật toán nào có thể cung cấp.
Tác giả: Daniel Esparza – Nguồn: Aleteia (06/9/2025)
Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
