Câu hỏi đặt ra là “Chủ nghĩa Vô thần có còn chỗ đứng trong thế giới ngày nay nữa không?” Xin thưa rằng Chủ nghĩa Vô thần ngày nay không những không đơn thuần chỉ là một triết thuyết như xưa, nhưng hơn thế nữa, giờ đây nó là một văn hoá, một lối sống. Chủ nghĩa Vô thần thực sự đang tồn tại và phát triển mạnh, bởi vì nó đang chuyên chế trên con người, trên thái độ sống và luật lệ của con người, trên công việc và thời gian của con người, trên nghệ thuật và đời sống cộng đồng của con người[1]. Nói cách khác, Chủ nghĩa Vô thần đang xâm chiếm trên mọi lĩnh vực của con người. Vậy bạn hiểu thế nào là Chủ nghĩa Vô thần? Nguyên nhân do đâu sinh ra Chủ nghĩa Vô thần? Và thái độ của Giáo hội Công giáo với người Vô thần như thế nào? Hy vọng bài viết này sẽ trả lời cho chúng ta những vấn nạn đó.
1. Vô thần là gì?
1.1. Từ ngữ
Theo Hoàng Phê, vô thần là không tin có thần, có Thượng Đế nào hết[2]. Còn theo tác giả Cung Kim Tiến, vô thần là một hệ thống các quan điểm phủ nhận niềm tin vào cái siêu tự nhiên (thần linh, cuộc sống dưới âm phủ…), phủ nhận mọi thứ tôn giáo[3]. Như vậy, với các quan điểm trên, “vô thần” có nghĩa là không tin có thần linh nào và như thế người vô thần cũng được hiểu là người không tin vào sự hiện hữu của các thần linh. Nếu nhìn hạn từ vô thần theo nghĩa này thì chúng ta thấy “vô thần”, như cách nói của giáo sư Trần Văn Toàn quả là một ý niệm tiêu cực. Thế nhưng, thực sự nghĩa của hạn từ “vô thần” có phải như vậy không?
Thực ra, chủ thuyết Vô thần xuất hiện dưới một mục đích khác trong lịch sử châu Âu. Quả thật, chủ thuyết này xuất hiện với “mong muốn con người được giải thoát khỏi Thiên Chúa, bởi vì họ cho rằng Thiên Chúa làm cản trở sự tự trị của con người”[4]. Theo đó, “vô thần” (atheismus) không có nghĩa là chống lại các thần linh cho bằng nhắm đến Thiên Chúa của Kitô giáo. Do đó, vô thần (atheismus) có nghĩa là phủ nhận Thiên Chúa[5], chối không có sự hiện hữu của Thiên Chúa. Từ những điều nói trên, ta thấy rằng người vô thần không hẳn là người vô tín ngưỡng. Họ chỉ chối không có Thiên Chúa, chứ có thể họ vẫn tin vào một thần linh nào khác, hay chí ít họ vẫn có niềm tin (công danh, sự nghiệp, tiền bạc…). Ắt hẳn, ở đây sẽ có một câu hỏi được đặt ra “Tại sao người ta lại muốn chống lại Thiên Chúa?” Câu hỏi này xin được trả lời trong phần sau.
Mặt khác, chúng ta cũng cần hiểu rõ chữ “vô thần” dưới nhiều khía cạnh khác nhau. Một tôn giáo có thể mang danh là “vô thần” bởi vì không tin nhận một “chủ thể thần linh”, chẳng hạn như Phật giáo nguyên thuỷ[6]. Cũng vậy, đã có lần Kitô giáo được xem là một “tôn giáo vô thần” vì Kitô giáo tôn thờ Thiên Chúa mà chống lại các thần khác[7]. Bên cạnh đó, khi các tôn giáo thờ những thần khác nhau thì tôn giáo này có thể là “vô thần” đối với tôn giáo kia. Ví dụ: Đế quốc Rôma kết tội người theo đạo Thiên Chúa là “vô thần”, vì họ không thờ các thần của nhà nước và không coi hoàng đế là thần linh[8].
Nói tóm lại “vô thần” (atheismus) là phủ nhận Thiên Chúa, chối bỏ sự hiện hữu của Người.
1.2. Các hình thức vô thần
Công đồng Vatican II nhận định mức độ quan trọng của thuyết Vô thần trong thời đại ngày nay. Công đồng nói rõ “Thuyết Vô thần phải được kể là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong thời đại này và cần phải được nghiên cứu kỹ càng hơn.”[9] Sở dĩ Công đồng nói điều đó vì Công đồng đã thấy rõ mức độ ảnh hưởng của thuyết vô thần lên các tín hữu cũng như lên Giáo hội Công giáo. Do đó, việc xác định các hình thức vô thần là một trong những điều quan trọng để giúp người tín hữu có cái nhìn chính xác hơn về vô thần.
Ở đây người viết xin được tổng hợp các hình thức vô thần dưới quan điểm của Linh mục Phan Tấn Thành[10], OP và Linh mục Nguyễn Hồng Giáo[11], OFM. Các hình thức vô thần này bao gồm:
-
Vô thần khẳng định: không có Thiên Chúa. Ai muốn khẳng định sự hiện hữu của Thiên Chúa thì hãy đưa ra lý lẽ chứng minh.
-
Vô thần bất khả tri: tôi không thể nói gì về Thiên Chúa hết.
-
Vô thần chống tôn giáo: tôi không tin có Thiên Chúa, nhưng cần phải tố giác các tôn giáo như là tại hoạ của nhân loại.
-
Vô thần chinh phục: khoa học và kỹ thuật sẽ chiếm chỗ của Thiên Chúa.
-
Vô thần vỡ mộng: chẳng có Thiên Chúa. Cuộc đời chẳng có ý nghĩa gì hết.
-
Vô thần tín điều: không có Thiên Chúa. Đây là một tín điều.
-
Vô thần ý thức hệ: chủ nghĩa vô thần cho phép giải quyết những vấn đề của con người.
-
Vô thần nhân bản: Theo họ, việc phủ nhận Thiên Chúa là điều kiện cần thiết để phát triển con người, bởi vì việc nhìn nhận Thiên Chúa sẽ hạn chế tự do của con người.
-
Vô thần thực hành: vấn đề Thiên Chúa không quan trọng với tôi. Tôi có thể sống mà chẳng cần đến Thiên Chúa.
-
Vô thần phương pháp luận: Thiên Chúa là một ý niệm thừa thãi để giải thích vũ trụ.
-
Vô thần phủ định: tôi tin rằng không có Thiên Chúa.
-
Vô thần ngữ nghĩa: tôi không hiểu quý vị muốn nói gì. Thiên Chúa là một hạn từ vô nghĩa.
-
Vô thần khoa học: tôi chỉ tin vào khoa học. Chỉ khoa học mới cho ta biết chân lý.
-
Vô thần (chủ nghĩa) tương đối: phủ nhận Thiên Chúa vì không nhìn nhận chân lý nào là tuyệt đối cả.
-
Vô thần (chủ nghĩa) dửng dưng: không bận tâm về vấn đề Thiên Chúa. Có hay không có Thiên Chúa cũng chẳng quan hệ gì tới tôi.
Ngoài những hình thức vô thần nêu trên, người viết xin được kể thêm một số dạng thức vô thần theo quan điểm cá nhân:
-
Vô thần phong trào: tôi chối bỏ Thiên Chúa vì tôi thấy người ta làm vậy.
-
Vô thần cơ hội: tôi không tin có Thiên Chúa vì như vậy tôi sẽ được một số quyền lợi.
1.3. Các đặc tính của vô thần[12]
– Vô thần mang tính đại chúng.
Vô thần mang tính đại chúng có nghĩa là ngày nay vô thần không còn bị giới hạn trong một nhóm nhỏ nữa nhưng lan rộng khắp cả thế giới. Vô thần cũng không còn là thái độ và chủ trương của một số người trí thức nhưng nó đã lan tràn trong quần chúng nhân dân, như Công đồng Vatican II đã nói “Số người lìa xa Thiên Chúa trong cuộc sống thực tế càng ngày càng đông. Khác với thời xưa, sự chối từ hoặc tránh né đề cập tới Thiên Chúa không còn là một hành vi dị thường và có tính cá nhân nữa.”[13] Không những thế vô thần còn xuất hiện trong mọi lĩnh vực của cuộc sống như văn chương, triết học, nghệ thuật…
– Vô thần mang tính nhân bản, nghĩa là quy về con người.
Quả thực, một số triết gia đả kích tôn giáo chỉ vì họ cho rằng con người mới thực sự là chúa, là đấng tối cao (được trình bày phần dưới). Chẳng hạn như K.Marx tuyên bố từ nay không còn Chúa hay thần gì nữa, cho nên trong xã hội mới, con người mới thực sự là Chúa, là thần đối với con người[14].
– Vô thần có óc chinh phục.
Như đã nói trên, vô thần không còn bị giới hạn trong một nhóm người, một khu vực nhưng lan rộng khắp nơi. Những người vô thần đem chủ trương của mình đến với nhiều người. Họ sẵn sàng quảng bá những quan điểm vô thần để thu phục, để kéo người khác về phía mình. Sống trong một quốc gia vô thần như Việt Nam thì điều đó không có gì làm lạ.
2. Những nguyên nhân dẫn đến vô thần
Trong số 19 của Hiến chế Mục vụ về Giáo hội trong thế giới ngày nay, Công đồng Vaticano II đã đưa ra các căn nguyên dẫn đến vô thần. Theo đó, Công đồng chỉ rõ:
Thực vậy, có người phủ nhận Thiên Chúa cách tỏ tường, có người lại nghĩ rằng con người hoàn toàn không thể quả quyết gì về Thiên Chúa cả. Có người cứu xét vấn đề Thiên Chúa theo một phương pháp làm cho vấn đề đó xem ra thiếu hẳn ý nghĩa. Vượt quá phạm vi khoa học thực nghiệm một cách vô lý, nhiều người hoặc chủ trương giải thích mọi sự chỉ bằng khoa học này, hoặc trái lại, hoàn toàn không chấp nhận một chân lý nào là tuyệt đối. Có người lại quá đề cao con người đến nỗi sự tin tưởng vào Thiên Chúa trở nên như vô nghĩa. Những người này xem ra muốn đề cao con người hơn là muốn chối bỏ Thiên Chúa. Có người hình dung một Thiên Chúa theo kiểu họ tưởng đến nỗi Thiên Chúa mà họ bài xích không phải là Thiên Chúa của Phúc Âm. Cả vấn đề Thiên Chúa cũng không hề được đặt ra bởi vì xem ra họ không cảm thấy áy náy gì về tôn giáo cũng như không thấy tại sao lại phải bận tâm về vấn đề đó. Ngoài ra, chủ nghĩa vô thần nhiều lúc phát sinh hoặc do sự phán kháng mãnh liệt chống lại sự dữ trong thế gian hoặc do nhận định sai lầm cho một số giá trị của con người là tuyệt đối đến nỗi lấy chúng thay thế cho chính Thiên Chúa. Ngay cả nền văn minh hiện đại nhiều lúc có thể làm cho khó đến với Thiên Chúa hơn, không phải tự nó, nhưng vì nó quá bám víu vào những thực tại trần gian.[15]
Từ những nguyên nhân Công đồng đã nêu, người viết xin được đi sâu vào những nguyên nhân đó.
Trước hết, có những người đã chối bỏ Thiên Chúa một cách tỏ tường, trong số đó đáng kể nhất là L. Feuerbach(1804-1872), một triết gia người Đức, ông tổ thuyết vô thần lối mới. Ông lý giải việc nhiều người thờ Thiên Chúa chẳng qua là vì tâm lý họ muốn tránh được những bệnh hoạn, tật nguyền cũng như họ muốn có được những may mắn, phúc lộc[16]. Nói những điều này L. Feuerbach như muốn khẳng định tôn giáo là một sản phẩm mà con người tạo ra, trong đó Thiên Chúa không là gì khác ngoài việc chỉ là công cụ, là phương tiện để con người đạt được mục đích.
K. Marx (1818-1883) cũng là nhân vật tích cực trong việc chống lại Kitô giáo. Thực thế, K. Marx không úp mở khi nói thẳng: “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”, “tôn giáo là một trong những hình thức áp bức về tinh thần, luôn luôn và bất cứ ở đâu cũng đè nặng lên quần chúng nhân dân khốn khổ”. Ông còn khẳng định tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ảnh hư ảo vào trong đầu óc con người của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ. Và để xoá bỏ tôn giáo, xoá bỏ Thiên Chúa ra khỏi cuộc sống của quần chúng nhân dân, ông lên tiếng: “Chúng ta vĩnh viễn tuyên chiến với tôn giáo và với những quan niệm tôn giáo. Và chẳng bận tâm gì về việc người ta gọi chúng ta là những nhà vô thần luận hoặc là gì khác… Đả đảo tôn giáo, hoan hô chủ nghĩa vô thần, và truyền bá những tư tưởng vô thần là nhiệm vụ chính của chúng ta.”[17] Như vậy, rõ ràng những người này đã chối bỏ Thiên Chúa một cách tỏ tường. Không những thế họ còn ra sức cổ vũ thuyết vô thần tới mọi người một cách tích cực.
