Dominique Wolton: Ở Châu Mỹ La Tinh, chúng ta đã biết nguy cơ này.
Đức Phanxicô: Đúng, chế độ độc canh… Một chính trị gia giải thích cho tôi hiểu, ông đã nói với Tổng thống Venezuela Hugo Chávez: “Lỗi của ông là chế độ độc canh”. Và ông trả lời: “Nhưng còn có dầu hỏa. – Nhưng dầu hỏa không đủ. Chúng ta phải trồng thuốc lá, lúa mì vì chúng ta có nhiều đất”. Nhưng ông không làm.Và kết quả như đã thấy. Rồi các công ty đa quốc gia đến với máy móc khổng lồ…
Dominique Wolton: Vì sao Giáo hội không nói rõ hơn là chúng ta không thể nào chỉ xem con người là kinh tế, là đô thị hóa hàng loạt?
Đức Phanxicô: Thần học gia Guardini đã nói đến vấn đề này. Tôi nói về Guardini vì tôi biết ông. Có thể còn nhiều người khác. Có nhiều trích dẫn trong Thông điệp Chúc tụng Chúa và Tông huấn Niềm vui Tin Mừng… Nhưng có thể ông nói đúng, các vấn đề này ít được nói đến…
Dominique Wolton: Cha nói, Quốc gia phải tồn tại và phải dấn thân…
Đức Phanxicô: Áp dụng kinh tế thị trường một cách tuyệt đối là chuyện điên cuồng. Chúng ta cần Quốc gia điều hòa một chút. Điều còn thiếu: vai trò của Quốc gia như người điều hòa. Chính vì vậy trong bài diễn văn đọc khi nhận giải Charlemagne (2016), tôi đã xin Âu châu bỏ sự thả lòng kinh tế để quay về với cái gì cụ thể, có nghĩa là kinh tế xã hội thị trường. Tôi giữ chữ thị trường, nhưng “xã hội” của thị trường.
Dominique Wolton: Có thể Giáo hội là thể chế chính bảo vệ tính đa dạng của ngôn ngữ, nhưng vì sao Giáo hội không nói rõ hơn về tính đa dạng này, một di sản phi thường, nhất là từ Công đồng Vatican II, Giáo hội đã chính thức công nhận sự đa dạng của văn hóa này và tầm quan trọng của các ngôn ngữ bản xứ?
Đức Phanxicô: Tôi nói đây là tinh thần phụng vụ của chúng ta. Mỗi cộng đoàn dù là nhỏ đều có quyền dâng lễ theo ngôn ngữ riêng của mình. Và sách lễ thì có rất nhiều. Tôi nói, xin anh chị em hãy tin tưởng vào các giám mục địa phương”.
Dominique Wolton: Đúng, nhưng dù sao Giáo hội cũng có thể nói điều này một cách chính thức, như Giáo hội đã nói về các chủ đề khác. Chẳng hạn nói với Cơ quan Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) rằng nét đa dạng ngôn ngữ là phong phú, là di sản hoàn vũ không?
Đức Phanxicô: Đúng vậy, ngay từ ngày thành lập Giáo hội với Hiện Xuống là đã có sự đa dạng của ngôn ngữ!
Dominique Wolton: Nhưng năm 2016 mà quy chiếu “Hiện Xuống” thì chưa đủ để đối diện với những hung bạo của thế giới! Vì sao không có một tông huấn về sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa, một vấn đề chính yếu ở thời buổi toàn cầu hóa này.
Đức Phanxicô: Giáo hoàng sẽ chết trước ngày đó! Tôi sẽ bổ túc những gì ông nói về ngôn ngữ của động tác. Vì trong một vài nước ở đây, thói quen chào trong thánh lễ là chào bằng tay. Ở Argentina thì hôn nhau.
Dominique Wolton: Giáo hội công giáo hiện đại ở điểm nào?
Đức Phanxicô: Chữ hiện đại là một chữ có rất nhiều ý nghĩa. Chúng ta có thể nói tinh thần hiện đại, chúng ta có thể nói ngày nay tính hiện đại như một cái gì cần thiết để đi tới đàng trước: đó là tích cực. Chúng ta có thể nói tính hiện đại là tinh thần tiêu cực mà Chúa nói chúng ta phải tự bảo vệ mình. Ngài xin Chúa Cha bảo vệ các môn đệ khỏi tinh thần thế gian. Tôi nghĩ tôi đã nói tất cả trong Tông huấn Niềm vui Tin Mừng. Tương quan với tính hiện đại. Nhưng có một tài liệu khác mà mỗi lần tôi đọc lại là mỗi lần tôi thích thú: Thánh thư gởi Diognète, bức thư của một tín hữu kitô vô danh gởi một lương dân ở cấp cao tên là Diognète, để nói về sự mới mẻ của kitô giáo, đó là tinh thần hiện đại của Giáo hội. Trong đó giải thích, tín hữu kitô là người cởi mở, tân thời. Tôi nghĩ đến chữ “cởi mở”: tôi nghĩ điểm đặc biệt nhất của một tín hữu kitô là tinh thần cởi mở. Cởi mở với Thần Khí.
Sự đóng khép không phải là tinh thần kitô. Nếu tôi đóng kín, nếu tôi tự bảo vệ mình, tôi không có tinh thần kitô. Bảo vệ các giá trị bằng cách khép kín không phải là con đường kitô.
Các giá trị tự chính nó bảo vệ nó, mang giá trị hệ tại của mình như Chúa Giêsu đã cho. Đó là các lời mang tinh thần kitô. Và các lời này tự bảo vệ mình qua sự giảng dạy chúng ta làm, vì chúng ta trao truyền chúng. Trao truyền đức tin và trao truyền các giá trị. Đó là vai trò của các cha mẹ, của các ông bà nội ngoại, v.v. Các giá trị tự chính nó bảo vệ nó, nhưng không bảo vệ bằng cách khép kín. Tinh thần kitô là cởi mở. Tính hiện đại là mở ra. Chúng ta đừng sợ.
Khi Thánh Phaolô đến thành phố Atêna, khổ cho ngài, ngài thấy tất cả các ngẫu tượng này nhưng ngài không sợ. Tôi còn nhớ, Thánh Phaolô nhớ một bài thơ của một thần tượng, ngài đọc cho họ nghe để đến gần với họ trong một thái độ cởi mở. Nhưng họ, khi họ nghe nói về sống lại, họ sợ và bỏ đi. Chính vì vậy mà tôi nói đến sự trở lại của Giáo hội trong Tông huấn Niềm vui Tin Mừng. Tôi nói đến một Giáo hội “đi ra”.
Dominique Wolton: Đúng, đi ra các biên giới và vùng ngoại vi.
Đức Phanxicô: Đi ra khỏi chính mình. Không phải một Giáo hội khép kín. Trước mật nghị, trong một bài đọc ngắn trước các hội đoàn, tôi đã nói như sau: “Chúng ta đọc sách Khải Huyền, Chúa Giêsu nói: ‘Tôi ở ngoài cửa và tôi gõ và nếu có ai mở cửa thì tôi vào’”. Nhưng thường thường Chúa Giêsu ở ngoài cửa và Ngài gõ và khi Ngài vào bên trong, chúng ta không để cho Ngài đi ra.
Dominique Wolton: Giáo hội bảo vệ truyền thống. Vì sao Giáo hội không nói một cái gì để tương đối hóa sức nặng quá độ của tốc độ trong xã hội chúng ta? Viết lại theo thời gian, Giáo hội có thể nói về tính hiện đại nhất thời. Thời gian của thời buổi này là ngay lập tức, không còn thời gian để chuyển tiếp. Có còn một suy tư nào để nâng giá trị khái niệm Kitô giáo về thời gian, thời gian chuyển tiếp và suy tư để chống với thời gian ngay lập tức không?
Đức Phanxicô: Đúng là có một sự chuyển tiếp nhanh chóng. Luôn luôn có chuyển tiếp. Đúng vậy trong khái niệm mới về thời gian. Theo tôi, điều này không đáng lên án. Nhưng mình tìm phương tiện.
Dominique Wolton: Ngoại trừ khi chuyển tiếp nhanh chóng thì người ta quên thời gian. Và làm cho thế giới trở thành hàng ngang. Chúng ta có một số lượng thông tin hiện đại quá lớn đến không còn cái nhìn về lịch sử.
Đức Phanxicô: Về vấn đề này, tôi phải suy nghĩ, phải nghiên cứu vấn đề, tôi chưa có ý kiến được… Nhưng đúng là, không có ký ức, con người không thể sống được. Nếu cách trao đổi này không để chỗ cho chuyển tiếp thì nó không có chỗ cho ký ức. Và không ký ức, chúng ta không thể đi đến đàng trước. Chúng ta đi vòng ngoài. Theo tôi, khi đó sẽ có nguy cơ là rơi vào suy nghĩ một chiều. Suy nghĩ một chiều thì không triển khai, không nắm bắt, không cho. Theo tôi, có ba trụ của thực tế lịch sử của con người, và cũng là giao tiếp trao đổi, đó là ký ức của quá khứ – quá khứ của tôi, của văn hóa tôi -, ký ức như dữ liệu tôi nhận – thực tế trước mặt -, và lời hứa, hy vọng là hứa hẹn. Chúng ta ghi nhận ở đây, hy vọng không phải là lạc quan. Hy vọng, tương lai là hy vọng. Nước Pháp có một tín hữu kitô cao cả, ông chết mà chưa rửa tội, nhưng là một tín hữu kitô cao cả: Charles Péguy. Péguy là người đã hiểu vai trò của hy vọng trong kitô giáo. Ông có tinh thần kitô giáo còn hơn tôi! Lạ lùng là ông chưa vào Giáo hội, ông chết trong chiến tranh, nhưng với ông, hy vọng là cái mà ông gọi là đức tính khiêm tốn nhất trong các đức tính. Và chính đức tính này đưa mình đi tới đàng trước, nhưng luôn cùng với quá khứ và lòng can đảm. Ký ức, là can đảm của thời hiện tại, là hy vọng của tương lai. Như thế hy vọng không đồng nghĩa với lạc quan.
Ngược lại, thế giới hiện đại trong ‘ngoặc kép’ thì lạc quan hơn là “hy vọng”.
Dominique Wolton: Vì sao thế giới hiện nay không có các dự án kiến trúc tầm vóc của công giáo? Như ở Á châu với các ngôi chùa và ngay cả trong thế giới hồi giáo… Vì sao không có các chương trình kiến trúc to lớn? Trong quá khứ đã có rất nhiều. Cả một di sản, nhưng không phải là chuyện không tưởng?
Đức Phanxicô: Tôi muốn nói một chuyện. Cái đẹp là một trong ba điều cơ bản: chân, thiện, mỹ và hiệp nhất, điều cơ bản thứ tư, nhưng điều thứ tư này là của các tu sĩ Dòng Tên chúng tôi nói. Chúng ta nói rất nhiều đến chân lý, bảo vệ chân lý: Chúa ở đâu trong chân lý? Thật khó để nói… Tìm Chúa trong điều thiện: ah, khi nói về điều thiện thì dễ hơn. Tìm Chúa trong cái đẹp, người ta ít nói đến hơn, và đây là con đường của thơ văn, có nghĩa là khả năng sáng tạo của Chúa. Chúa là nhà thơ, Ngài làm những chuyện thật hòa hợp với nhau. Trong ba điều cơ bản, cái đẹp có lẽ ít được triển khai nhất. Vào thời Trung cổ, khi chưa có sách giáo lý, người ta dạy giáo lý trong các nhà thờ chính tòa. Và các nhà thờ chính tòa là những tòa nhà đẹp của đức tin. Đức tin là cái đẹp.
Ngày nay có hai chuyện, thế giới thương mại dựa trên tốc độ và thế giới hóa trang, nơi mà cái đẹp không phải “tự chính mình” nhưng giả tạo nhất thời, rồi biến mất.
Dominique Wolton: Cả một chuyện không tưởng khổng lồ về mặt nghệ thuật cho bước đầu của thế kỷ 21?
Đức Phanxicô: Đúng vậy, nhưng sẽ đẹp. Còn tôi, tôi giải thích những gì tôi biết. Có một vài nhà kiến trúc, họa sĩ, nhà thơ – các nhà thơ lớn -, nhưng không còn các nhà thơ như Dante. Đúng vậy. Tôi nghĩ đó là hệ quả của thế giới thương mại và thế giới “hóa trang”, thế giới hiện đại. Ngày nay, hóa trang để cho đẹp thì quá dễ. Tôi phải suy nghĩ nhiều hơn và vấn đề này rất hay. Nhưng ông chỉ cần nhớ: chân, thiện, mỹ. Và phần còn lại là đức tin, đức cậy, đức mến.
Dominique Wolton: Nguồn gốc Châu Mỹ La Tinh và sự đào tạo Dòng Tên của cha có cho cha phương cách để sống các sự việc một cách khác không?
Đức Phanxicô: Một ví dụ đến trong đầu tôi, nhưng tôi không biết làm sao diễn tả: tôi tự do. Tôi cảm thấy mình được tự do. Điều này không có nghĩa tôi muốn làm gì thì tôi làm, không phải vậy. Nhưng tôi không cảm thấy mình bị giam tù, bị ở trong lồng. Ở trong lòng Vatican, đúng, nhưng không ở về mặt tinh thần. Tôi không biết có phải như vậy… Về phần tôi, thì không có gì làm cho tôi sợ. Có thể do vô thức hay thiếu trưởng thành!
Dominique Wolton: Cả hai!
Đức Phanxicô: Mà đúng vậy, sự việc đến như vậy, mình làm những gì mình có thể làm, mọi chuyện đến như nó đến, mình tránh làm một số chuyện, một số chuyện chạy, một số chuyện không chạy… Cái đó có thể gọi là nông cạn, tôi không biết. Tôi không biết gọi nó như thế nào. Nhưng tôi cảm thấy mình như cá lội trong nước.
Marta An Nguyễn dịch
