Đức Phanxicô tại Georgia ngày 2 tháng 10-2016
Trích sách “Chính trị và Xã hội“, Dominique Wolton và Đức Phanxicô, Nxb. L’Observatoira, 2017. Chương 1
Tháng 2 năm 2016. Buổi nói chuyện đầu tiên. Tôi chưa bao giờ gặp Đức Phanxicô. Tôi đi cùng với linh mục Louis de Romanet, người bạn thông dịch đến Nhà Thánh Marta khiêm nhường, bên cạnh Đền thờ Thánh Phêrô. Chúng tôi chờ ở một căn phòng nhỏ, hơi lạnh. Thinh lặng. Hơi lo lo. Bỗng, ngài đi vào, ấm cúng. Ngay lập tức, ngài có cái nhìn dịu hiền và sâu lắng. Làm quen nhau. Buổi nói chuyện bắt đầu. Tất cả dần dần trở nên tự nhiên, trực tiếp. Có một cái gì xảy ra. Ngài trả lời nghiêm túc, đối thoại tiếp nối nhau, ngài cười một cách tự nhiên và như thế suốt cả mười hai cuộc gặp của chúng tôi. Tính hài hước, thông cảm, chưa nói đã hiểu, giao tiếp hoàn toàn tự nhiên, nhiều lúc không còn chữ mà chỉ là ánh nhìn, chỉ là cử chỉ. Không giới hạn thời gian. Sau một giờ rưỡi, ngài xin ngừng vì ngài phải đi gặp cha giải tội, tôi trả lời với ngài “cha ấy cũng cần”. Chúng tôi cười. Chúng tôi hẹn một ngày cho lần gặp sau. Ngài mở cửa và đi ra, cũng đơn sơ như khi đi vào. Thật là cả một xúc động khi nhìn bóng dáng chiếc áo trắng đi dần dần xa. Dĩ nhiên là mong manh, nhưng cũng dĩ nhiên đây là một sức mạnh vô biên của các biểu tượng. Chúng tôi đã nói những chuyện rất nghiêm trọng, hòa bình và chiến tranh, chỗ đứng của Giáo hội trong sự toàn cầu hóa và Lịch sử.
* * *
Đức Phanxicô: Ông nói trước.
Dominique Wolton: Tháng 1 năm 2016, cha đã nói ở đảo Lesbos, Hy Lạp một câu rất đẹp và rất hiếm: “Chúng ta tất cả đều là người di dân, chúng ta tất cả đều là người tị nạn”. Vào thời điểm mà các cường quốc Âu châu và Tây phương đóng cửa lại, biết nói gì ngoài câu nói ý nghĩa này? Biết làm gì?
Đức Phanxicô: Có một câu mà tôi nói – và các em bé di dân mặc áo t-shirt viết câu này: “Tôi không phải là một nguy hiểm, tôi đang nguy hiểm”. Thần học của chúng ta là thần học di dân. Bởi vì tất cả chúng ta là người di dân, tất cả từ khi ông Abraham nghe tiếng gọi lên đường, cùng với các dân tộc của Israel và chính Chúa Giêsu cũng là người tị nạn, người di dân. Và từ đó, một cách hiện sinh, qua đức tin, chúng ta là người di dân. Phẩm chất nhân loại trọng yếu là “trên đường đi”. Khi con người không ở trên đường đi thì con người thành xác ướp. Là một vật trong viện bảo tàng. Là con người không còn sống.
Nhưng không phải chỉ “trên đường đi” mà còn “làm con đường đi”. Chúng ta làm con đường đi. Có một bài thơ Tây Ban Nha viết: “Con đường được làm khi mình đi”. Khi đi, là giao tiếp với người khác. Khi đi là chúng ta gặp gỡ. Đi, có thể là nền tảng của văn hóa gặp gỡ. Mọi người gặp gỡ nhau, giao tiếp với nhau. Có thể là chuyện tốt trong tình bạn, chuyện xấu trong chiến tranh là một thái cực khác. Tình thân hữu đậm đà cũng như chiến tranh cũng là một hình thức giao tiếp. Một giao tiếp hung hăng mà con người có khả năng làm. Khi tôi nói “Con Người” là cả nam lẫn nữ. Khi con người quyết định không muốn đi nữa thì nó thất bại. Nó thất bại trong thiên chức làm người. Đi, luôn trên đường đi, luôn trên giao tiếp. Chúng ta có thể lầm đường, chúng ta có thể té… như Ariana và Têsê trong câu chuyện Ariana, chúng ta có thể bị lạc trong các con đường ngoắt ngoéo… Nhưng chúng ta đi. Chúng ta có thể lầm khi đi, nhưng chúng ta đi. Chúng ta giao tiếp. Chúng ta có thể không giao tiếp tốt, nhưng dù sao chúng ta cũng giao tiếp. Bởi vì như thế sẽ thúc đẩy để có một giao tiếp tốt.
Dominique Wolton: Nhưng người di dân bị đẩy ra khỏi Âu châu?
Đức Phanxicô: Nếu người Âu châu muốn giữa mình với nhau thì họ phải sinh con! Tôi nghĩ chính quyền Pháp đã đưa ra các chương trình thực tế, các luật để giúp đỡ các gia đình đông con. Nhưng các nước khác chưa làm: họ cổ vũ cho việc không có con. Với các lý do khác nhau, các phương pháp khác nhau.
Dominique Wolton: Mùa xuân năm 2016, Âu châu ký một hiệp ước điên khùng đóng cửa biên giới giữa Âu châu và Thổ Nhĩ Kỳ
Đức Phanxicô: Chính vì vậy mà tôi nói đến việc con người phải lên đường. Nền tảng con người là con người giao tiếp. Con người câm, trong nghĩa nó không biết giao tiếp, đó là người thiếu “lên đường”, thiếu “đi”…
Dominique Wolton: Một năm rưỡi sau khi cha tuyên bố câu này ở Lesbos, tình trạng càng tệ hơn. Rất nhiều người ngưỡng mộ những gì cha nói, nhưng sau đó thì không có gì. Bây giờ cha có thể nói gì?
Đức Phanxicô: Vấn đề bắt đầu từ ở nước gốc, nơi người di dân ra đi. Tại sao họ rời đất nước họ? Vì thiếu việc làm hay vì chiến tranh. Đó là hai lý do chính. Thiếu việc làm, vì họ bị khai thác – tôi nghĩ đến người Phi châu… Tôi không biết mình có thể nói được như vậy! Nhưng có một vài thuộc địa của Âu châu… có, họ đã bị khai thác. Tôi đọc tin tức, một lãnh tụ Quốc gia Phi châu vừa được bầu lên gần đây, việc làm đầu tiên của ông là đệ lên Quốc hội luật phục hồi rừng lại – và lệnh này đã được ban bố. Các cường quốc quốc tế đã đốn rừng. Phục hồi lại rừng. Đất khô cằn vì bị khai thác quá nhiều và không còn việc làm. Tôi đã nói trước Liên Hiệp Quốc, trước Hội đồng Âu châu, việc đầu tiên phải làm, ở khắp nơi là phải tìm nguồn tạo công ăn việc làm ở địa phương và đầu tư vào đó. Và Âu châu cũng phải đầu tư như vậy tại Âu châu vì ở đây cũng có vấn đề thất nghiệp. Một vấn đề khác của việc di dân là chiến tranh. Chúng ta có thể đầu tư, người dân sẽ có việc làm và không cần phải ra đi, nhưng còn chiến tranh, họ lại cũng phải ra đi. Vậy, ai gây chiến tranh? Ai cung cấp vũ khí? Chúng ta.
Dominique Wolton: Và nhất là người Pháp…
Đức Phanxicô: Vậy sao? Các quốc gia khác cũng vậy, tôi nghĩ ít nhiều các Quốc gia cũng dính đến việc mua bán vũ khí. Cuối cùng, chúng ta cung cấp vũ khí cho họ để họ tiêu diệt lẫn nhau. Người ta than phiền người di dân đến phá hủy chúng ta. Nhưng chính chúng ta gởi tên lửa đến đó! Chúng ta nhìn tình trạng ở Trung Đông. Cũng cùng một chuyện. Ai cung cấp vũ khí? Cho nhóm Hồi giáo ISIS, cho những người thân với chế độ Assad ở Syria, cho lực lượng chống-Assad? Ai cung cấp vũ khí? Khi tôi nói “chúng tôi” là tôi nói Tây phương. Tôi không tố cáo một đất nước nào – vì một vài nước không phương Tây cũng bán vũ khí. Chúng ta tạo hỗn loạn, người dân đi trốn, còn chúng ta, chúng ta làm gì? Chúng ta nói: “À không, quý vị tự xoay xở lấy!” Tôi không muốn dùng những chữ quá nặng nề, nhưng chúng ta không có quyền không giúp những người đến đây. Họ là những con người. Một chính trị gia đã nói với tôi: “Điều vượt lên trên tất cả mọi hiệp ước, đó là quyền của con người”. Đó là một nhà lãnh đạo Âu châu có một tầm nhìn sáng suốt về vấn đề này.
Dominique Wolton: Chính thái độ từ chối này có thể trở nên động lục của hận thù, vì ngày nay với việc toàn cầu hóa internet, hình ảnh, truyền hình cả thế giới có thể thấy người Âu châu phản bội nhân quyền, họ đuổi người di dân, ích kỷ đóng cửa lại trong khi từ năm mươi năm nay, chúng ta nợ người di dân rất nhiều, dĩ nhiên là về mặt kinh tế, nhưng cũng cả về mặt văn hóa và tinh thần. Âu châu bị gậy ông đập lưng ông. Người Âu châu nói họ dân chủ hơn? Nhưng họ phản lại các giá trị nhân bản và dân chủ! Toàn cầu hóa thông tin sẽ tạo tiếng vang… Vậy mình người Âu châu không thấy. Vì ích kỷ. Vì ngu xuẩn.
Đức Phanxicô: Âu châu là chiếc nôi của nhân bản.
Dominique Wolton: Để trở lại với chính trị…
Đức Phanxicô: Mọi người hay thể chế trên toàn thế giới luôn có chiều kích chính trị. Chính trị với nghĩa cao cả nhất, Đức Piô XI đã nói, một trong các hình thức cao cả nhất của bác ái là thực thi một nền chính trị “tốt”, có nghĩa là thúc đẩy một đất nước đi tới, làm cho văn hóa của nước mình đi tới: và đó là chính trị. Và đó là một nghề. Giữa tháng 2 năm 2016, khi từ Mêhicô trở về, qua các ký giả tôi được biết Tổng thống Mỹ Donald Trump trước khi được bầu làm tổng thống, ông đã nói về tôi, rằng tôi là một chính trị gia, sau đó ông tuyên bố, một khi ông được trúng cử, ông sẽ cho xây hàng ngàn cây số tường… Tôi đã cám ơn ông vì ông đã nói tôi là con người của chính trị, vì triết gia Aristote đã định nghĩa, con người là con người chính trị, và đó là một vinh dự cho tôi. Như thế ít nhất tôi cũng là một con người! Còn về các bức tường…
Dụng cụ của chính trị, đó là sự gần gũi. Đối diện với các vấn đề và tìm cách hiểu các vấn đề. Có một chuyện khác mà chúng ta đánh mất trong thực tế: sự thuyết phục. Có thể đó là phương pháp làm chính trị tế nhị nhất, tinh vi nhất. Tôi nghe các lập luận của người khác, tôi phân tích và tôi trình bày lập luận của tôi… Người kia tìm cách thuyết phục tôi, tôi cố gắng thuyết phục họ, với cách này, chúng ta cùng đi chung với nhau. Có thể chúng ta không làm được tổng hợp theo kiểu của triết gia Hegel hoặc theo một cách lý tưởng hóa – cám ơn Chúa, vì chúng ta không thể làm được chuyện này và cũng không nên làm, vì như thế luôn tiêu hủy một cái gì.
Dominique Wolton: Định nghĩa của cha về chính trị – thuyết phục, lập luận và nhất là cùng nhau thương thuyết – hoàn toàn phù hợp với định nghĩa truyền thông mà tôi chủ trương và nâng giá trị của thương thuyết, trên nền tảng của những chuyện không truyền thông được! Giao tiếp là một khái niệm không tách rời với dân chủ, bởi vì nó bao gồm sự tự do và bình đẳng giữa các đối tác. Giao tiếp, truyền thông đôi khi là chia sẻ nhưng thường là thương thuyết và cùng sống chung với nhau.
Đức Phanxicô: Làm chính trị là chấp nhận có căng thẳng, mà chúng ta không thể nào giải quyết căng thẳng được. Giải quyết vấn đề bằng cách tổng hợp là tiêu hủy một bên để làm lợi cho bên kia. Chỉ có một giải quyết từ trên cao, ở một cấp cao, nơi hai bên đều cống hiến điều tốt nhất của mình, trong một kết quả không phải là tổng hợp, nhưng là một tiến trình chung, “cùng đi chung” với nhau. Chúng ta lấy ví dụ của toàn cầu hóa. Đó là một danh từ trừu tượng. Chúng ta so sánh khái niệm này với một thể rắn: chúng ta có thể thấy toàn cầu hóa dưới dạng một “cái bọt”, toàn cầu hóa là một hiện tượng chính trị, mà mỗi điểm có khoảng cách tương đương của trung tâm. Tất cả các điểm đều giống nhau và điểm cao nhất là sự đồng dạng: chúng ta thấy kiểu toàn cầu hóa này phá hủy tính đa dạng.
Nhưng chúng ta cũng có thể nhìn toàn cầu hóa như một hình đa diện, nơi tất cả mọi điểm hợp nhất lại, nhưng ở mỗi điểm, dù đó là một dân tộc, một con người, họ đều giữ căn tính riêng của mình. Làm chính trị, đó là tìm sự căng thẳng này, giữa đơn vị hiệp nhất và các căn tính riêng.
Bây giờ chúng ta đi qua lãnh vực tôn giáo. Khi tôi còn nhỏ, người ta nói với tôi, người tin lành xuống hỏa ngục, tất cả, hoàn toàn tất cả (cười). Đúng rồi, đó là tội trọng. Thậm chí còn có một linh mục đốt cháy lều trại của các nhà truyền giáo tin lành ở Argentina. Tôi nói đây là những năm 1940-1942. Khi tôi 4 hay 5 tuổi gì đó, tôi đi dạo ngoài đường với bà nội, có hai phụ nữ của Hội Cứu Tế, họ đội mũ có dấu hiệu của hội. Tôi hỏi bà tôi: “Bà nội nói cho con biết mấy bà này là ai? Họ là nữ tu phải không?” Và bà trả lời: “Không phải con ạ, họ theo đạo tin lành, nhưng họ là những người tốt”. Lần đầu tiên tôi nghe một bài diễn văn đại kết, và bài diễn văn này là của một bà lớn tuổi. Bà tôi mở cho tôi cánh cửa của sự khác biệt trong đại kết. Kinh nghiệm này chúng ta phải truyền lại cho tất cả, khi giáo dục trẻ em và các thanh niên… Mỗi người có căn tính của mình… Về việc đối thoại liên tôn giáo, phải có đối thoại, nhưng chúng ta không thể có một đối thoại chân thành giữa các tôn giáo, nếu chúng ta không khởi đi từ căn tính riêng của mình! Tôi có căn tính của tôi, và tôi nói với căn tính của mình. Chúng ta gần lại nhau, chúng ta tìm các điểm chung, tìm các điểm trên đó chúng ta không đồng ý, nhưng trên các điểm chung, chúng ta đi tới đàng trước để mang lợi ích đến cho tất cả mọi người. Chúng ta làm các công việc bác ái, các công việc giáo dục, cùng nhau chúng ta làm việc trên rất nhiều chuyện. Điều bà nội dạy cho một đứa bé 5 tuổi là tôi là một hành vi chính trị. Bà dạy cho tôi mở cánh cửa.
Khi có căng thẳng, đừng tìm cách tổng hợp vấn đề, vì tổng hợp có thể phá hủy. Phải có cái nhìn đa diện, tiến đến sự hợp nhất nhưng vẫn giữ tất cả các nét đa dạng, tất cả các căn tính. Người thầy trong lãnh vực này là linh mục thần học gia Romano Guardini. Theo tôi, linh mục Guardini đã hiểu hoàn toàn và cha đã giải thích trong quyển sách Der Gegensatz – tôi không biết dịch ra tiếng Pháp như thế nào nhưng tiếng Ý là La Contraposition (Ngược lại). Đây là quyển sách đầu tiên cha viết về siêu hình học vào năm 1923, và theo tôi, đó là tác phẩm chính của cha. Cha giải thích, cái mà người ta gọi là “triết lý của chính trị”, nhưng nền tảng của mỗi chính trị đều có sự thuyết phục và gần gũi. Như vậy Giáo hội phải mở các cánh cửa. Khi Giáo hội có một thái độ không đúng, thì Giáo hội trở nên chiêu dụ. Mà khi đi theo con đường chiêu dụ, tôi không biết tôi có thể nói như thế nào, nhưng như thế thì không có tính cách công giáo! (cười)
Dominique Wolton: Cha có nhận thấy trong một thời gian dài, Giáo hội đã bảo vệ một khái niệm không cân bằng với đối thoại. Đâu là mối quan hệ giữa sự chiêu dụ đối thoại liên tôn giáo?
Đức Phanxicô: Sự chiêu dụ phá hủy đơn vị hiệp nhất. Và vì thế đối thoại liên tôn giáo không có nghĩa là tất cả mọi người phải đồng ý, không, đối thoại liên tôn giáo là cùng đi với nhau, mỗi người với căn tính của mình. Cũng như khi chúng ta đi truyền giáo, khi các linh mục hay nữ tu đi khắp thế giới để làm chứng. Chính sách của Giáo hội là chứng tá riêng của mình. Đi ra khỏi chính mình. Làm chứng. Cho phép tôi nói về linh mục thầy Guardini. Cũng có một quyển sách nhỏ nói về Á châu do Przywara viết, một trong các người tạo cảm hứng cho linh mục Guardini, cha cũng làm việc về các chủ đề này. Nhưng bậc thầy của các chống đối, các căng thẳng lưỡng cực như chúng ta thường hay nói là linh mục Guardini, cha dạy cho chúng tôi con đường hợp nhất trong đa dạng này. Ngày nay chuyện gì đã xảy ra với những người theo trào lưu chính thống cực đoan? Những người này khép mình lại trong căn tính riêng của họ và không muốn nghe ai khác. Cũng có một loại trào lưu chính thống quá khích ẩn núp trong chính trị thế giới. Bởi vì các ý thức hệ không đủ sức làm chính trị. Ý thức hệ giúp để suy nghĩ – chúng ta phải biết về các ý thức hệ -, nhưng chúng không đủ khả năng làm chính trị. Chúng ta đã thấy điều này rất nhiều trong thế kỷ vừa qua, các ý thức hệ làm nảy sinh các hệ thống chính trị. Và các ý thức hệ này không chạy.
Vậy Giáo hội phải làm gì? Đồng ý với ý thức hệ này hay ý thức hệ kia? Và như thế là một cám dỗ, sẽ làm cho Giáo hội có hình ảnh tối thượng, và đó không phải là Giáo hội của Chúa Giêsu Kitô, không phải là Giáo hội của phục vụ.
Tôi kể ra đây một ví dụ mà tôi không có công trạng gì, câu chuyện của hai người mà tôi rất yêu mến: Shimon Pères, Tổng thống Israel (1923-2016) và Mahmoud Abbas, Tổng thống Palestina (tại chức từ năm 2005). Hai người này là bạn của nhau và họ nói chuyện qua điện thoại với nhau. Khi tôi đến Đất Thánh, họ muốn làm một hành vi nào đó nhưng họ không tìm ra một nơi nào để gặp nhau, vì Abbas không thể đến tòa sứ thần ở Giêrusalem; Tổng thống Pères nói: “Còn tôi, tôi muốn đến vùng đất Palestina, nhưng chính quyền không để tôi đến đó mà không có một lực lượng hộ tống hùng hậu và như vậy thì bị cho như một sự tấn công”. Khi đó cả hai xin gặp nhau ở đây. Tôi nghĩ tôi không thể tổ chức cuộc gặp chỉ với hai người, tôi gọi điện thoại cho Thượng phụ Báctôlômêô I của Tòa thượng phụ chính thống giáo Constantinople. Và thế là bốn tôn giáo khác nhau cùng gặp nhau, vì họ muốn cùng một chuyện, đó là hòa bình và hợp nhất. Mỗi người ra về với ý nghĩ riêng của mình, nhưng cây đã được trồng vẫn còn đây. Chúng tôi đã cùng nhau trồng một cây. Những gì còn lại là kỷ niệm của một tình bạn, một vòng ôm choàng giữa anh em với nhau. Giáo hội phục vụ cho chính trị khi Giáo hội bắt cầu: và đó là vai trò ngoại giao của Giáo hội. “Công việc của các sứ thần là bắt các nhịp cầu”.
Đó là một cái gì ở trọng tâm đức tin của chúng ta. Chúa Cha đã gởi con một mình, và chính người con một này là chiếc cầu. “Pontifex”: chữ này tóm tắt thái độ của Chúa đối với nhân loại và đó cũng là thái độ chính trị của Giáo hội và tín hữu kitô (tiếng Pháp chữ pont có nghĩa là chiếc cầu, trong chữ Pontifex ‘giáo hoàng’ có chữ pont). Chúng ta hãy bắt các nhịp cầu. Chúng ta cùng làm việc. Chúng ta đừng nói: “Nhưng bạn, bạn là ai?” Chúng ta cùng làm chung với nhau, và rồi chúng ta nói chuyện với nhau. Và như thế thì các chuyện mới có thể cải thiện. Chẳng hạn, tôi cảm thấy bắt buộc phải đi Caserte (chuyến thăm mục vụ ở giáo xứ Caserte Ý ngày 26 tháng 7-2014) và phải xin lỗi những người ở phong trào Canh tân Đặc sủng, những người theo phái hiện xuống. Rồi khi đến Turin, tôi cảm thấy cần phải đến nhà thờ Vaudois. Người ta đã làm những điều khủng khiếp chống người Vaudois, kể cả giết họ. Xin lỗi: đôi khi các cây cầu được thiết lập khi mình xin lỗi. Hoặc khi vào trong nhà người khác. Phải đưa ra các nhịp cầu theo hình ảnh Chúa Giêsu Kitô, gương mẫu của chúng ta, người được Chúa Cha gởi đến để là người xây cầu, “Pontifex”. Theo tôi, đó là nền tảng hành động chính trị của Giáo hội. Khi Giáo hội xen vào chính trị thấp thì khi đó Giáo hội không còn làm chính trị.
Dominique Wolton: Tất cả mọi người đều nói: “Giáo hội không làm chính trị”. Nhưng qua cha, cũng như với Đức Gioan-Phaolô II và Đức Bênêđictô XVI trước đây, Giáo hội can thiệp trên tất cả mọi sự: người di dân, các cuộc chiến tranh, các biên giới, khí hậu, nguyên tử, khủng bố, tham nhũng, môi sinh… Đó không phải là chính trị sao? Giáo hội dấn thân đến đâu trong chính trị và bắt đầu khi nào thì làm chuyện khác?
Đức Phanxicô: Mùa thu năm 2016, các giám mục Paris viết một bức thư mục vụ, kế thừa tinh thần của bức thư mục vụ Tìm lại ý nghĩa của chính trị mà họ viết cách đây mười lăm năm. Ở đây có hình thức chính trị lớn và chính trị nhỏ của các đảng. Giáo hội không được xen vào chính trị của các đảng. Đức Phaolô-VI và Đức Piô XI đã nói chính trị, chính trị lớn, là một trong các hình thức của đức bái ái ở cấp độ cao nhất. Tại sao? Vì nó hướng về lợi ích chung của mọi người.
Dominique Wolton: Đúng, và đương nhiên đó là tầm mức cao của chính trị.
Đức Phanxicô: Nhưng đứng trước tình trạng đa dạng của nhiều đảng phái, Giáo hội không được can thiệp vào. Và đó là tự do của các tín hữu.
Dominique Wolton: Có phải đó là lý do mà cha không thích có sự hiện hữu của các đảng phái kitô không?
Đức Phanxicô: Đây là một câu hỏi khó, tôi sợ trả lời câu này. Tôi thích có các đảng phái mang giá trị lớn của kitô giáo: đó là các giá trị cho lợi ích chung cho nhân loại. Đúng. Nhưng một đảng chỉ dành riêng cho tín hữu kitô hay người công giáo thì không. Như vậy luôn dẫn đến thất bại.
