MA QUỶ, PHÂN ĐỊNH VÀ SỰ THÁNH THIỆN
Theo Tông huấn Gaudete et Exsultate
Tông huấn thứ ba, Gaudete et Exsultate, (sau Evangelii Gaudium và Amoris Laetitia) của Đức Giáo hoàng Phanxicô đã lôi kéo sự quan tâm của nhiều người vì mục tiêu rất đặc biệt của nó. Mục tiêu rất mới của Tông huấn này là lời kêu gọi nên thánh trong thời đại chúng ta. Theo Đức Thánh Cha, việc nên thánh không phải là cái gì đó cao siêu, khác thường, nhưng được thực hiện trong cuộc sống bình thường, với tất cả những giới hạn và yếu hèn của con người. Trong Tông huấn, Đức Phanxicô cũng đã chỉ ra rất nhiều con đường nên thánh và nhiều mẫu gương thánh thiện trong cuộc sống thường nhật.[1] Tuy nhiên, con đường nên thánh không hề dễ tí nào, nó được nhắc đến như một cuộc chiến lâu dài chống lại ma quỷ, thủ lãnh của sự dữ, với những chướng ngại do ma quỷ đặt ra.
“Đời sống Kitô hữu là một cuộc chiến đấu trường kỳ. Nó đòi hỏi sức mạnh và can đảm để kháng cự những cám dỗ của ma quỷ và để loan báo Tin mừng. Cuộc chiến đấu này cao đẹp bởi vì nó cho phép chúng ta vui mừng mỗi lần Thiên Chúa chiến thắng trong cuộc đời của ta”.[2]
Để có thể chiến thắng trong trận chiến này, Tông huấn mời gọi các tín hữu phải biết tỉnh thức và phân định, không phải để khám phá xem ta có thể kiếm lợi thêm được những gì ở đời này, nhưng để biết được một điều đến từ Chúa Thánh Thần hay đến từ tinh thần thế gian hoặc tinh thần ma quỷ?[3]
Cuối cùng nên thánh là đích điểm mà con người cần phải vươn tới, đó là hạnh phúc Thiên Chúa muốn dành cho ta khi dựng nên chúng ta. Ngài muốn chúng ta phải là những vị thánh chứ không chỉ hài lòng với một cuộc sống tẻ nhạt và tầm thường.[4] Tuy nhiên để chiếm hữu được nguồn hạnh phúc ấy, cần phải có một tinh thần sáng suốt và kiên định, vượt qua mọi mưu mô cám dỗ dưới sự hướng dẫn của Thần Khí ngõ hầu đạt đến sự thánh thiện như lời Chúa mời gọi: “Hãy sống thánh thiện, vì Ta là Đấng Thánh” (1Pr 1,16).
“Mỗi người đều có thể nên thánh, nếu họ sống trong sự kết hiệp sinh động với Chúa Kitô. Qua ơn thánh và tình yêu, Chúa huấn luyện chúng ta trong tất cả những thiếu sót của chúng ta.”[5]
I. MA QUỶ THEO CÁI NHÌN CỦA ĐGH PHANXICÔ
1. Ma quỷ là có thật
Đối với Đức Giáo hoàng Phanxicô, ma quỷ không phải là một nhân vật huyền thoại nhưng có thật. “Hãy coi chừng ma quỷ! Ma quỷ có đó! Nó hành động trong bóng tối, thao túng tâm trí và ăn mòn con tim. Ma quỷ đang hiện diện đó! ngay cả trong thế kỷ XXI này. Anh chị em đừng ngây thơ.”[6]
“Thật chính xác để tin chắc rằng quyền lực ác độc này đang hiện diện giữa chúng ta, nó cho chúng ta hiểu được sự dữ đôi khi lại có sức tàn phá đến như thế”. Và “chúng ta không nên nghĩ ma quỷ như một huyền thoại, một biểu tượng, một vai diễn, một nhân vật được phóng đại hay một ý tưởng. Sai lầm này khiến chúng ta mất cảnh giác, bất cẩn, không đề phòng và kết cuộc dễ bị tấn công hơn.”[7]
Thật vậy, ma quỷ là có thật, và chúng ta đang chứng kiến sự hủy hoại đến mức kinh khủng của nó đang diễn ra từng ngày trong thế giới hôm nay. “Đã quá đủ khi mở tờ tạp chí, chúng ta thấy sự dữ đang hiện diện xung quanh chúng ta, “thần dữ” đang hoạt động tích cực”.[8] Truyền thống Kinh thánh và Giáo lý Hội thánh Công giáo cho chúng ta thấy sự hiện diện rõ ràng và những hoạt động đầy mưu mô của ma quỷ trong thế gian.[9] “Ma quỷ không nhất thiết phải chiếm hữu chúng ta, nó đầu độc chúng ta bằng nọc độc của hận thù, ghen ghét, thất vọng và trụy lạc”.[10] Khi chúng ta khước từ mọi thứ bảo vệ mình, ma quỷ sẽ tấn công để phá hủy cuộc sống cá nhân, gia đình và cộng đoàn của chúng ta. “Chúng như sư tử gầm thét rảo quanh tìm mồi cắn xé” (1Pr 5,8).[11]
Tuy nhiên, chúng ta không phải tuyệt vọng. Số 395 của sách Giáo lý Hội thánh bảo đảm rằng: “Sức mạnh của satan không phải là vô hạn. Nó chỉ là một thụ tạo, có sức mạnh vì là thuần linh nhưng vẫn là thụ tạo: nó không thể ngăn chặn công trình xây dựng Vương Triều của Thiên Chúa.”[12]
2. Cha đẻ của gian dối
Trong bài giảng sáng thứ sáu ngày 13/10/2016, Đức Giáo hoàng Phanxicô nói đến các hành động cám dỗ của ma quỷ, rất ngọt ngào và quyến rũ; nó xâm nhập vào linh hồn con người rất nhẹ nhàng: “gõ cửa, xin phép, bấm chuông, rất lịch sự”; nó bước vào trong thinh lặng, bắt đầu trở thành một phần của đời sống. Với ý tưởng và những thúc đẩy của nó, nó giúp con người sống tốt hơn, và từ đó, bước vào đời sống, tận bên trong, bắt đầu thay đổi họ, nhưng âm thầm không gây ra tiếng ồn. Ma quỷ từ từ thay đổi những tiêu chuẩn của chúng ta, đưa chúng ta đến tình trạng thế tục; nó ngụy trang theo cách hành động của chúng ta và hầu như chúng ta không thể nhận ra điều đó.[13] Ma quỷ xứng đáng với tên gọi “là cha đẻ của sự gian dối.”
“Cha các ông là ma quỷ, và các ông muốn làm những gì cha các ông ham thích. Ngay từ đầu, nó đã là tên sát nhân. Nó đã không đứng về phía sự thật, vì sự thật không ở trong nó. Khi nó nói dối là nó nói theo bản tính của nó, bởi vì nó là kẻ nói dối, và là cha sự gian dối” (Ga 8,44).
– Những phương cách chống lại con người
Ma quỷ không bao giờ biến mất vĩnh viễn, cho đến ngày tận thế, nó luôn tìm mọi cách để chống lại chúng ta. Mục tiêu của nó là làm cho chúng ta mất niềm hy vọng, hằng ngày gieo hạt giống bi quan và cay đắng trong tâm hồn chúng ta; nó cũng là kẻ gieo cỏ lùng để tạo nên sự chia rẽ. “Có một cám dỗ mà quỷ rất thích: cám dỗ chống sự hiệp nhất […] tạo ra chiến tranh nội bộ, một loại chiến tranh dân sự và tinh thần”… Satan là tên khuyến dụ, người đặt bẫy và người quyến rũ: “Nó khéo léo, trình bày mọi chuyện theo kiểu những chuyện này là tốt, nhưng chủ ý của nó là muốn hủy hoại tất cả.”[14]
– Tinh thần bại hoại
Hành động của ma quỷ thể hiện chủ yếu trong “tinh thần bại hoại”, đó là một loại chất độc tồn tại nơi con người cốt yếu để làm u mê các giác quan thiêng liêng. Tinh thần bại hoại được diễn tả trong sự uể oải và buồn bã; trong tăm tối của cái nhìn thiêng liêng, không còn khả năng để thấy sự dữ cũng như không thể chống lại nó. Hay nói cách khác, tinh thần bại hoại là sự trì trệ và thất bại không thể tránh được trong cuộc chiến hướng đến sự thánh thiện.
“Sự hủ bại tinh thần còn tồi tệ hơn việc một người sa ngã phạm tội, vì đó là một thứ thoải mái và tự mãn mù lòa, chuyện gì cũng coi như có thể chấp nhận được: lừa dối, phỉ báng, ích kỷ và các hình thức tìm mình khác rất tinh vi, vì “chính Satan cũng đội lốt thiên thần sáng láng!”[15]
Không còn nghi ngờ gì nữa vì cuộc sống chúng ta phải đối mặt với cám dỗ của ma quỷ và trong nhiều trường hợp chúng ta ngập ngừng trước những thử thách. Lời Chúa rõ ràng mời gọi ta “hãy đứng vững trước những mưu chước của ma quỷ” (Ep 6,11) và “dập tắt mọi tên lửa của Ác Thần” (Ep 6,16).[16]
3. Một trận chiến không ngừng
Cuộc sống của Chúa Giêsu là một cuộc đấu tranh, Ngài đã chiến thắng sự dữ, chiến thắng hoàng tử của thế gian. Cũng vậy, cuộc sống của người kitô hữu là một cuộc chiến không ngừng. Vì hoàng tử thế gian này là ma quỷ không muốn sự thánh thiện của chúng ta, không muốn chúng ta bước theo Chúa Kitô và thuộc về Ngài.
“Đây không chỉ là một cuộc chiến chống lại thế gian và não trạng trần tục đang đánh lừa ta, khiến ta thành mê muội và tầm thường, mất hết nhiệt tình và niềm vui. Nó cũng không giản lược vào chuyện vật lộn với những yếu đuối mỏng dòn và những xu hướng thấp hèn (có thể là lười biếng, tà dâm, tham lam, ganh tị hay bất kỳ điều gì khác). Nó còn là một cuộc chiến đấu triền miên chống lại ma quỷ, thủ lãnh của sự dữ.”[17]
– Những phương cách chống lại ma quỷ:
“Với cuộc chiến này, ta có thể dựa vào các vũ khí mạnh mẽ Chúa đã ban cho ta: việc vững tin cầu nguyện, suy niệm Lời Chúa, cử hành thánh lễ, chầu Thánh Thể, Bí tích Hòa giải, các việc bác ái, sống hiệp thông chia sẻ, và dấn thân truyền giáo. Nếu không cẩn thận, ta dễ bị những lời hứa hão của thần dữ quyến rũ.”[18]
“Trong lộ trình này, việc phát huy những điều thiện, sự trưởng thành tâm linh và lớn lên trong đức ái là cách tốt nhất để đối phó với sự dữ. […] Chiến thắng của Kitô hữu luôn luôn là một thập giá, nhưng cùng lúc thập giá cũng là biểu tượng của chiến thắng, cần được ưu ái mang theo để quyết liệt chiến đấu chống lại những cuộc tấn công của sự dữ.”[19]
Cuộc chiến này đòi hỏi phải tỉnh thức. “Cần phải duy trì tỉnh thức, không chịu thua trước tinh thần u mê, đừng bao giờ làm quen với đổ ngã, nhưng luôn đón nhận Lời Chúa hầu ngăn cản tâm hồn chúng ta trở nên chai lì, cứng cỏi, vô cảm đối với ý muốn của Thiên Chúa và vì vậy mà thành miếng mồi của một tinh thần bại hoại.”[20]
Điều khó thực sự là nhận ra sự dữ như là nguyên nhân căn bản nhất của tinh thần bại hoại. Ở đây, Đức Giáo hoàng đề nghị một phương pháp theo linh đạo của thánh Inhaxiô Loyola, đó là phân định. Đây cũng là một trong những đề tài chuẩn bị cho Thượng Hội Đồng về Giới trẻ năm 2018 với chủ đề: “Giới trẻ, đức tin và phân định ơn gọi”.
Phân định là điều phòng giữ ta khỏi rơi vào tinh thần bại hoại hoặc khỏi rơi vào quyết định bại hoại, mỗi khi con người ngã vào đó. Phân định được nảy sinh như một điều kiện cho phép ta có khả năng nhận biết điều thiện và điều ác, cho phép ta nhận ra điều gì đến từ Thiên Chúa và những gì xuất phát từ ma quỷ. Phân định như là linh hồn và điều kiện khởi đầu của sự thánh thiện: bởi vì nó được xây dựng từng bước một, được thực hiện qua những việc nhỏ bé, làm cho nó cụ thể trong những chọn lựa mỗi ngày, nó cần khả năng đọc được hoạt động của thần khí xấu đang làm cho con người xa cách Thiên Chúa và ước muốn của Ngài.
II. PHÂN ĐỊNH
Trong các Tông huấn của Đức Giáo hoàng Phanxicô, đề tài về phân định được đặt ở vị trí quan trọng, và được xem xét cách cẩn thận. Phân định “không phải chỉ cần thiết vào những thời điểm khác thường, khi ta cần giải quyết các vấn đề nghiêm trọng hoặc phải có một quyết định quan trọng. Phân định là một công cụ chiến đấu giúp ta theo Chúa cách tốt hơn.”[21]
Trong phần này chúng ta sẽ tìm hiểu ý nghĩa của phân định trong các chiều kích riêng biệt của nó.
1. Phân định là gì?
Chúng ta biết rằng nhiều người thường không nhìn thấy các vấn đề một cách rõ ràng và dễ bị lừa gạt về nội dung và cả ý nghĩa của nó. Phân định là khả năng đưa ra những phán đoán, cân nhắc, đánh giá, chọn lựa cách đúng đắn giữa các tình huống và các hành động khác nhau của cá nhân hoặc cộng đoàn. Sự phân định tác động rất nhiều đến cách sống của chúng ta:
– Nó hoạt động như một phương tiện, bảo vệ chúng ta khỏi bị lừa dối thiêng liêng, bảo vệ chúng ta khỏi bị tấn công bởi những luồng “gió độc”, khiến cho những yếu tố trọng tâm của Tin mừng trở thành ngoại biên.
– Phân định cũng đóng vai trò như một công cụ chữa lành khi được thực hiện trong ân sủng. Một số người có khả năng chẩn đoán được nhu cầu thiêng liêng của người khác và giúp họ chữa lành những vết thương thối rữa trong tâm hồn.
– Phân định là chìa khóa cho sự tự do của người tín hữu. Người có lòng nhiệt thành nhưng không sáng suốt sẽ trở thành nô lệ cho người khác, cho lương tâm vô học của chính mình, cho một kiểu mẫu chưa hề tồn tại trong kinh thánh. Trưởng thành trong sự phân định giúp chúng ta thoát khỏi sự trói buộc này và cho phép chúng ta tự do hơn trong sự chọn lựa của mình.[22]
2. Phân định thiêng liêng
Là việc phán đoán dựa trên đức khôn ngoan và sự hướng dẫn của Thần Khí để nhận ra ý Chúa và làm theo sự thúc đẩy của Ngài.[23]
Phân định là một từ luôn được nhắc nhiều trong truyền thống Kitô giáo, đặc biệt trong thần học luân lý và linh đạo của dòng tên. Phân định thiêng liêng luôn được coi là ơn cần thiết để biết được ý muốn của Thiên Chúa.
Thánh Antôn nói rằng: Con đường thích hợp nhất để dẫn đến Thiên Chúa là biết phân định, được Phúc âm Matthêu nhắc đến như là ngọn đèn và con mắt của thân thể (x. Mt 6,22-23). Nó “phân biệt tất cả mọi tư tưởng và hành động của con người, thẩm tra và nhận ra trong ánh sáng điều mà chúng ta phải thực hiện”. Và các giáo phụ cho rằng: “phân định là mẹ và là người bảo vệ của tất cả mọi nhân đức.”[24]
Thánh Inhaxiô Loyola đã đưa ra 14 nguyên tắc để cảm nhận và làm quen với một số tác động khác nhau xảy ra trong linh hồn: những điều thiện để đón nhận nó và những điều xấu để tránh xa.[25]
Trong ngôn ngữ của thánh Phaolô (1Cr 12,10), “phân định thiêng liêng” là khả năng phân biệt những gì Chúa Thánh Thần gợi lên trong tâm hồn của người tín hữu. Hay nói cách khác, phân định là cảm thức nội tâm về các sự vật, sẵn sàng và tỉnh thức để hiểu và chọn lựa điều tốt trong mọi hoàn cảnh, “để nhận ra cái gì là tốt” (Pl 1,10): nó nảy sinh từ hành động của Chúa Thánh Thần trong tâm hồn người tín hữu (x. 1Ga 1,20.27). Phân định thiêng liêng vì thế không thể được xem như tiêu chuẩn kỹ thuật hay một “công thức” được xác định sẵn, nhưng nó là ơn hiểu biết và phê phán, đến từ ánh sáng nội tâm, được gợi hứng và duy trì bởi Lời Chúa.
Điều quan trọng trước hết cho thấy phân định đến từ chính Chúa Giêsu, Đấng mời gọi con người suy nghĩ bằng chính cái đầu của mình, và tự quyết định cho Nước Thiên Chúa : “Những kẻ đạo đức giả kia, cảnh sắc đất trời, thì các người biết nhận xét, còn thời đại này, sao các người lại không biết nhận xét? Sao các người không tự mình xét xem cái gì là phải?” (Lc 12,56-57); “Đừng xét đoán theo bề ngoài nữa, nhưng hãy xét đoán cho công minh” (Ga 7,24). Vì thế, Thánh Phaolô phân tích tiến trình điều chỉnh đời sống kitô hữu như sau : “Hãy cân nhắc mọi sự: điều gì tốt thì giữ; còn điều xấu dưới bất cứ hình thức nào thì lánh cho xa” (1Tx 5,21-22), và thánh Gioan khuyến cáo : “Anh em thân mến, anh em đừng cứ thần khí nào cũng tin, nhưng hãy cân nhắc các thần khí xem có phải bởi Thiên Chúa hay không, vì đã có nhiều ngôn sứ giả lan tràn khắp thế gian” (1Ga 4,1).[26]
2.1. Để có cái nhìn của Thiên Chúa.
Sau khi được bầu làm Giáo hoàng, trong buổi gặp gỡ đầu tiên với các tân giám mục, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã kêu mời các giám mục “hãy trau dồi thái độ lắng nghe, lớn lên trong tự do để từ bỏ quan điểm của chính mình, để chấp nhận quan điểm của Thiên Chúa”.[27] Bằng những lời lẽ đơn sơ, Đức Giáo hoàng muốn nói rằng, qua việc phân định, chúng ta mới có thể bỏ đi mọi định kiến và những quan điểm giới hạn của chúng ta, đồng thời đưa ra một quan điểm mới, quan điểm của Thiên Chúa. Ngài nói tiếp: “Chúng ta sẽ bị cuốn hút vào “cách thức để cảm nhận những kế hoạch của Thiên Chúa từ trong trái tim của Ngài.”[28]
Phải chăng chúng ta nghĩ rằng chúng ta có thể hiểu được mọi thứ giống như Thiên Chúa? “Trời cao hơn đất chừng nào thì đường lối của Ta cũng cao hơn đường lối các ngươi, và tư tưởng của Ta cũng cao hơn tư tưởng các ngươi chừng ấy” (Is 55,9). Tuy nhiên, chúng ta không cần phải đọc hết những lời này từ sách Isaia như một lệnh cấm nhằm chống lại cố gắng để hiểu được tư tưởng của Thiên Chúa. Thay vào đó, vị tiên tri mời chúng ta bước ra khỏi quan điểm hạn chế của mình, và đề nghị chúng ta tiếp nhận tư tưởng khác biệt của Thiên Chúa. Isaia đòi hỏi chúng ta nhìn thấy mọi thứ bằng cái nhìn mới, cái nhìn của Thiên Chúa.
Thật thú vị khi thấy một đứa trẻ nghĩ rằng chúng có thể biến khỏi tầm quan sát bằng cách đơn giản là nhắm mắt lại. Rob Marsh SJ – linh mục chuyên về linh đạo dòng Tên – cho biết: “cho đến năm lên 4 tuổi, chúng tôi không hề biết có sự khác biệt giữa ý nghĩ của người khác với ý nghĩ của chúng tôi. Rất nhiều trẻ em nghĩ rằng người khác nhìn thấy điều mà chúng thấy, cảm nhận được những gì chúng cảm nhận. Nhưng đến giai đoạn nào đó, những đứa trẻ rơi vào chứng “thiểu năng trí tuệ” của mình và chúng hiểu rằng người khác có tư tưởng, ước muốn và quan điểm khác với chúng.
Những điều trên nói cho chúng ta điều gì về kinh nghiệm của chúng ta về Thiên Chúa? Chúng ta thường có khuynh hướng bị mù mờ khi nói đến Thiên Chúa: Chúng ta nghĩ đơn giản rằng Thiên Chúa biết những gì chúng ta biết, nhìn thấy những gì chúng ta nhìn thấy; và kết quả là chúng ta hiếm khi dừng lại để hỏi Thiên Chúa điều mà Ngài thấy và biết hay cảm nhận thực sự.”[29] Theo Marsh, điều cần thiết là xin Thiên Chúa loại bỏ chứng “thiểu năng trí tuệ” khỏi chúng ta và nhận biết Thiên Chúa như đang hiện diện thực sự trong lời cầu nguyện của chúng ta, với những nhận thức, suy nghĩ và ước muốn của chính Chúa.”[30]
Bản thân Đức Giáo hoàng là một trong những người bị cuốn hút bởi ánh mắt của Chúa Kitô. Ngài thường khuyên dạy chúng ta hãy biết mở lòng cho kinh nghiệm ân sủng đã từng biến đổi ngài: bằng cánh nhận biết cách mà Thiên Chúa nhìn thế gian và nhìn thấy chúng ta.
Đối diện với Thiên Chúa bằng trái tim rộng mở, hãy để Chúa nhìn chúng ta, để thấy được cái nhìn yêu thương mà Nathanael đã thấy vào ngày mà Chúa Giêsu đã nói với ông : “Tôi đã thấy anh dưới gốc cây vả”[31](Ga 1,48). Bằng phân định chúng ta được mời để ý, nhìn qua, để cảm nhận được mọi điều từ bên trong trái tim của Thiên Chúa.
