Với khách lạ sững sờ khi thấy giáo hoàng trong thang máy: “Đừng sợ, tôi không cắn đâu”
Số phận của Bergoglio cảm hứng cho cả ngàn giai thoại, thường là không kiểm chứng được, nhắc lại các “hoa thơm cỏ lạ” đầy trong đời sống của nhà sáng lập Dòng Phanxicô. Bạn hồng y Maradiaga của ngài kể: “Ở Nhà Thánh Marta, ngài tự đi thang máy. Đức Gioan-Phaolô II thì không bao giờ bấm nút thang máy trong đời của ngài…”
Đôi khi các giai thoại về Đức Phanxicô làm người khác bực mình. Mùa thu năm 2017, villa Médicis, nơi ở huy hoàng của các nghệ sĩ Pháp tiếp hai nhà báo vừa ra mắt quyển sách đẹp gồm các hình ảnh của L’Osservatore romano, nhật báo chính thức của Vatican. Một trong các tấm hình này là hình Đức Phanxicô ngồi ăn trưa với thợ mộc, thợ ống nước. Trên một tấm hình khác, Đức Bênêđictô XVI “luôn được phục vụ đầu tiên” và “không có ai ngồi đối diện, như nữ hoàng Anh”. Bực mình, hồng y nước Pháp Paul Poupard, người đọc một bài diễn văn dài trước cử tọa, ngài nói: “Chúng ta đừng chống hai Giáo hội. Ngày sinh nhật của ngài, tôi ngồi trước mặt Đức Bênêđictô XVI với các hồng y khác.”
Ở Nhà Thánh Marta, Đức Phanxicô ăn ở phòng ăn chung, bàn bên trái cửa ra vào. Các giám mục và khách có thể đi qua ngài, ngài bưng đĩa thức ăn vitello tonnato hay khoai nướng lò, chờ đến lượt mình hâm ở lò vi sóng, hoặc vào tối chúa nhật thì ăn đồ ăn nguội. Nếu gặp may, khách vãng lai có thể gặp ngài ở thang máy. Ngài sẽ trao đổi vài câu nói đùa. Với khách lạ sững sờ khi thấy giáo hoàng trong thang máy, ngài nói: “Đừng sợ, tôi không cắn đâu.” Câu ngài thích nói: “Bạn có biết sự khác biệt giữa chế độ độc tài và nghi thức không? Chế độ độc tài thì bị lật đổ.”
Công việc bủa vây hội đồng cố vấn nhỏ của ngài
Nghi thức, quản trị Giáo hội, phong cách, Đức Phanxicô muốn làm xáo trộn hết. Được các hồng y giao phó nhiệm vụ, ngài tấn công vào giáo triều la mã, guồng máy quản trị có cấu trúc từ mười lăm thế kỷ nay để hỗ trợ cho người mới được bầu.
Một vài ngày trước lễ Giáng Sinh năm 2014, dưới các bức họa của phòng Clémentin, Đức Phanxicô nêu ra “mười lăm bệnh” gặm nhắm thể chế. Ghen tị, tham chức, tin đồn, nói xấu, “Alzheimer” và thời thượng thiêng liêng”… Thật tàn bạo. Các giáo xứ và ý kiến quần chúng thì hân hoan nhưng dưới các mũ đỏ thì một vài hồng y tái mặt với cảm nhận vô ơn. Ngài phải dọn dẹp, ngài phải cho họ bài học.
Để quét bụi giáo triều, giáo hoàng lập ra hội đồng 8 hồng y gồm các hồng y trên khắp thế giới. Sau này “C8” thành “C9” với sự tham dự của hồng y Quốc Vụ Khanh Pietro Parolin, “thủ tướng” của giáo hoàng, người vùng Venitie, rất thực tế mà nhiều người mơ ngài sẽ kế vị Đức Phanxicô. Giáo hoàng mời hồng y vào “nhóm người ngoài của mình”.
Khi giáo hoàng tiếp khách trong phòng cây xanh (nữ hoàng Anh năm 2014, chủ tịch Cuba Raul Castro năm 2015) thì hội đồng này họp mỗi hai tháng ở tầng trệt Nhà Thánh Marta, phòng giống các phòng hội ở các khách sạn ngoại vi thành phố: đèn vàng, màn hình phẳng, bàn trải khăn phớt xanh và chai nước suối San Benedetto.
Năm 2013, phòng họp này là phòng thánh của các thánh trong guồng máy quản trị của Đức Phanxicô. Bây giờ C9 lấy hết mọi nguồn năng lực. Hồng y Pietro Parolin quá mệt, Đức Phanxicô lo cho sức khỏe của ngài. Bị truy đuổi bởi các vụ lạm dụng tình dục và bị tố bao che các linh mục ấu dâm, hồng y người Úc George Pell đã phải về Melbourne, Úc để dự phiên tòa xử mình. Hồng y Pell là người được Đức Phanxicô tin cậy, ngài lập ra một bộ tương đương với bộ tài chánh để giao cho hồng y coi sóc. Hồng y người Chi-lê Francisco Javier Errázuriz đã không tố cáo với pháp luật các tu sĩ đi săn mồi tình dục trong nước mình: giáo hoàng buộc phải xin các giám mục Chi-lê từ chức hàng loạt. Hồng y Oscar Maradiaga người đầu tàu của “C9” vô sự, nhưng ngài bị vướng bùn vì giám mục phụ tá địa phận Tegucigalpa của ngài bị sa thải vào cuối tháng 7 do đã có “hành vi sai trái” về tình dục.
Cơn sóng thần tràn ngập các cột trụ của hội đồng. Từ đầu mùa hè, không ngày nào là không có phần số thảm họa của ngày đó: khám phá khuynh hướng đồng tính và các quan hệ với trẻ vị thành niên của hồng y Theodore McCarrick, giáo phận Washington; thư tố cáo xú uế của cựu sứ thần Tòa Thánh ở Mỹ, giám mục người Ý Carlo Mario Vigano; các tiết lộ tấn công tình dục của cố hồng y Cormac Murphy-O’Connor Giáo hội công giáo Anh; phản ứng quá chậm của giáo hoàng, truất chức linh mục của linh mục ấu dâm người Chi-lê Fernando Karadima ngày 27 tháng 9 sau tám năm bị lên án… Một mùa hè thảm họa.
Và còn vụ xét xử hồng y Philippe Barbarin, tổng giáo phận Lyon dự trù vào tháng 1-2019. Người đơn độc ở Nhà Thánh Marta có chuyện để mất ngủ.
Trong túi xách của ngài, lịch làm việc của ngài
Các hiến binh láng giềng canh ánh đèn cửa sổ phòng ngài. Đèn sáng lúc 4h30 sáng: giống như chiếc đèn lồng ở Nhà Thánh Marta và cờ Vatican đập vào chìa khóa Thánh Phêrô. Đức Phanxicô suy niệm các trang Kinh Thánh trước khi xuống làm lễ lúc 7 giờ sáng. Nhà nguyện Thánh Marta lót đá cẩm thạch hình tam giác tượng trưng cho Chúa Ba Ngôi. Ngài về phòng lúc chiều tối, đôi khi xương hông bị đau, ngài cất chiếc túi da đen mà ngay cả khi đi tông du, ngài cũng không rời nó. Bên trong là kho báu chiến cụ, “hai chuyện” mà ngài mang theo trong trường hợp có… hỏa hoạn: quyển nhật tụng và quyển sổ tay làm việc.
Các chính trị gia biết chuyện này, các quyển sổ nhỏ quý báu này. Nó là dấu vết của cả một sự nghiệp và đôi khi nó còn có thể giải thích cho sự nghiệp này. Lưu trữ qua năm tháng, bạn bè, giáo dân, người hoạt động, người quen để cuối cùng tạo thành một gia đình, một số người sẽ cho đây là cả một mạng lưới.
Khi chúng ta gặp người là giáo hoàng, chúng ta ngạc nhiên thấy họ như các trẻ vị thành niên muốn chụp selfie với thần tượng của mình, muốn có thư tín, thậm chí một thư tay ký tên tắt của ngài. “‘F’. Casa Santa Marta, Roma”, với người Argentina thì “Thành Vatican, Ciudad del Vaticano”, mặt sau là chữ viết nhỏ xíu của ngài, kéo dài như chân trời không tường, không vướng sự cố – ngược hẳn với Donald Trump.
“Khi ngài nói chuyện với bạn, khi ngài nhìn bạn, Đức Phanxicô làm cho mình nghĩ, mình là người bạn thân nhất của ngài và mình chia sẻ giây phút duy nhất này với ngài”
“Cha là Giáo hoàng Phanxicô, Io sono il papa Francesco” : khi điện thoại reo từ căn phòng của ngài ở Nhà Thánh Marta, nhiều người kể cả những người ở Vatican nghĩ đây là chuyện đùa. Nhưng không, đó là giọng của Bergoglio, giọng đơn điệu, hơi khàn (do di chứng của bệnh phổi), nhưng dễ nhận ra trong muôn ngàn các giọng khác. Không một sinh nhật người thân nào mà ngài quên, phải nói đây là truyền thống của người Argentina. Linh mục Scannone kể: “Ở San Miguel, chúng tôi có hai linh mục sinh đôi, ngài gọi cho cả hai.” Tòa Thánh cũng biết dùng WhatsApp: tiếng nói trực tiếp của Đức Phanxicô được ban thư ký của ngài gởi đi vì ngài không có điện thoại cầm tay. Các lời của ngài đục thủng các tâm hồn khép kín nhất. Nhà báo Thụy Sĩ Arnaud Bédat, tác giả hai quyển sách viết về ngài kể: “Khi ngài nói chuyện với bạn, khi ngài nhìn bạn, Đức Phanxicô làm cho mình nghĩ, mình là người bạn thân nhất của ngài và mình chia sẻ giây phút duy nhất này với ngài.”
Thỉnh thoảng khách đến thăm được ngài tiếp trong phòng riêng của mình. Bà Maria Elena, em gái nhỏ hơn ngài mười tuổi, một người ly dị vui tính với giọng khàn khàn của người hút thuốc, dưới mái tóc hoa râm, bà có gương mặt, có cặp mắt, có nụ cười in dấu Bergoglio không lẫn vào đâu được, bà không về Rôma vì quá yếu. Nhưng một ít người đã đến uống ly trà maté, loại thức uống đăng đắng của người Argentina có thể đánh thức cả trung đoàn cận vệ Thụy Sĩ dậy: người “thân Oscar” (Maradiaga) khi từ Honduras về, ông Gustavo Vera, một đồng minh ở Buenos Aires, hay giáo sĩ do thái Abraham Skorka, bạn của ngài ở Argentina… Họ đến đây cho ngài biết tin tức ở Argentina hay cho tin đám cưới sắp tới của José Ignacio, cháu của ngài vào tháng 11 sắp tới, nói cho “Pépé” biết. Một chút nhớ nhung…
Người ta cũng thấy linh mục Antonio Spadaro, giám đốc báo Văn minh Công giáo (Civiltà Cattolica), tờ báo uy tín của Dòng Tên Ý, người đã có các buổi phỏng vấn lâu dài với Đức Phanxicô. Bây giờ có tin đồn linh mục là một trong các cố vấn truyền thông kín đáo của Đức Phanxicô. “Sai”, cha Spadaro vặn lại chúng tôi, dù vậy linh mục Spadaro là người theo sát tất cả các chuyến tông du và qua tạp chí của cha, cha tự nguyện là tiếng nói của giáo hoàng. Hồng y Poupart tóm tắt: “Bergoglio là tu sĩ Dòng Tên. Ngài hỏi ý kiến và cuối cùng, nói như đại tướng Gaulle đã từng nói, chỉ có một mình ngài là người quyết định.” Hay người áp đặt: hồng y nhà ngoại giao Pietro Parolin, cánh tay mặt của giáo hoàng có kinh nghiệm này, ngài biết tin một lần với tín hữu khi giáo hoàng tấn phong năm tân hồng y ngày 21 tháng 5 năm 2017.
“Cách độc đoán và cá nhân”
Năm 2013, Đức Phanxicô thổ lộ với hai nhà báo Sergio Rubin và Francesca Ambrogetti: “Không ai thoát được cô đơn khi phải quyết định. Mình có thể hỏi ý kiến, nhưng mình là người quyết định”. Đức Phanxicô nhắc đến những năm khó khăn nhất đời mình, khi dưới chế độ độc tài quân sự của Argentina, ngài được chỉ định đứng đầu Dòng Tên Argentina. Một kinh nghiệm đau đớn. Ngài thú nhận với linh mục Antonio Spadaro: “Tôi có các quyết định một cách độc đoán và cá nhân; và điều này đã tạo nên vấn đề.” Ngài cũng đã từng đi tham vấn với một nữ bác sĩ tâm thần, ngài đã cho nhà xã hội học người Pháp Dominique Wolton biết trong quyển sách Giáo hoàng Phanxicô, Chính trị và Xã hội, nxb. Observatoire.
Tương lai triều giáo hoàng Đức Phanxicô là ở đó, nơi căn phòng không giải trí, dưới cây thánh giá của ông bà nội để lại
Một giáo hoàng tương lai trên đi-văng của chuyên gia phân tâm! Ở Âu châu, tiết lộ này là cả một quả bom; ở Buenos Aires, một trong các thủ đô của khoa phân tâm thế giới thì không ai để ý. Nhà Freud-học, giáo sư đại học người Argentina Francisco Freda đặt câu hỏi: “Một người sẽ là giáo hoàng, họ có thể nào có các cơn khủng hoảng đức tin không? Tôi không nghĩ vậy. Đức Phanxicô có triệu chứng gì để thúc đẩy ngài đi tham vấn? Đó là vấn đề.” Các buổi tham vấn chỉ kéo dài sáu tháng. Một chuyên gia nước Pháp quan tâm đến thế giới công giáo suy nghĩ: “Các nhà phân tâm sẽ cho rằng bây giờ ngài bị một dạng lặp lại các tình trạng mình đã sống. Ngài thấy mình vô tình lặp lại các phản xạ đã có từ xưa.”
Câu trả lời được tìm thấy ở căn phòng số 201 Nhà Thánh Marta: tùy chọn, một căn phòng của chiến trường hay tịnh cốc thiêng liêng. Hồng y Maradiaga nhắc lại: “Đức Phanxicô không xem truyền hình từ rất lâu. Ngài khấn một lời khấn theo nghĩa này.”
Tương lai triều giáo hoàng Đức Phanxicô là ở đó, ở căn phòng không giải trí, dưới thánh giá của ông bà nội để lại, sách vở, một tập các hình ảnh, một bức tượng nhỏ khoảng bốn mươi xăng-ti-mét “Thánh Giuse ngủ”. Bức tượng ngài đem từ Argentina về và tin tưởng Thánh Giuse có các đức tính nhiệm mầu. Dưới bức tượng là các tờ giấy viết tay nhỏ: các “vấn đề” của giáo hoàng, ngài để dưới tượng Thánh Giuse.
Marta An Nguyễn dịch
