Nữ ký giả Ariane Chemin báo “Le Monde” có loạt bài về tiến trình của Đức Phanxicô. Đây là bài thứ hai trong năm bài Theo dấu vết của Giáo hoàng Phanxicô. Ngay từ khi được bầu chọn, Đức Phanxicô quyết định ở Nhà Thánh Marta, nhà thường trú-khách sạn trong nội vi Vatican thay vì ở dinh tông tòa. Tại đây ngài vun xới sinh hoạt đơn độc của quyền lực.
Ở Rôma, các cửa sổ căn phòng của Đức Phanxicô nhìn ra là thấy cây xăng: phòng 201 ở tầng thứ nhì Nhà Thánh Marta, trước mặt là hai cây xăng. Khi cúi xuống nhìn, người đứng đầu một tỷ ba trăm ngàn giáo dân công giáo có thể thấy đội hiến binh và văn phòng hướng dẫn Vatican. Một đoạn xa hơn, đàng sau vòm Đền thờ Thánh Phêrô trải dài các ngôi vườn rậm rạp của quốc gia nhỏ bé này, với nghĩa trang Paris của Linh mục Lachaise, với các hang đá, các vườn rau, các suối nước và các bức tượng.
Trong cuốn phim Giáo hoàng Trẻ (The Young Pope), loạt phim tập của điện ảnh gia Paolo Sorrentino, diễn viên Jude Law hai tay khoanh sau lưng đi tới đi lui ở Vườn Vatican, trầm ngâm suy nghĩ, một suy nghĩ mang nét bí ẩn không dò tìm được. Còn Đức Phanxicô thì không bao giờ đi bộ. Khi không đi ra nước ngoài thì ngài ở ẩn ở Nhà Thánh Marta, ngôi nhà mang nét buồn buồn của các căn nhà Đông-Đức và doanh trại quân đội, khó mà làm nổi bật y phục phùng phình rữc rở của cận vệ Thụy Sĩ ở cửa ra vào.
Mùa hè Đức Phanxicô cũng không đến nhà nghỉ mát Castel Gandolfo, ngôi nhà thường trú mà Đức Phaolô-VI đã qua đời giữa tháng tám mùa hè nóng bức năm 1978, ngôi nhà Đức Gioan-Phaolô II đã cho xây một hồ tắm, còn Đức Jorge Bergoglio, tên thường dân của ngài, thì ngài không nghỉ hè từ năm… 1975 đến nay. Trong một chuyến bay, ngài thổ lộ: “Tôi cũng vậy, tôi cũng có những ‘rối loạn tâm thần’. Một trong các rối loạn này là tôi quá dính vào chỗ ở của mình.”
“Tên Bergoglio đã luân lưu từ năm 2005”
Quyết định dọn về Nhà Thánh Marta có từ ngày chúa nhật 17 tháng 3 – 2013, bốn ngày sau khi ngài được bầu chọn. Lúc đó là buổi trưa. Sau khi đọc Kinh Truyền Tin đầu tiên của mình ở Quảng trường Thánh Phêrô, ngài mời người bạn Nam Mỹ lâu đời nhất của mình, người mà ngài tin tưởng tuyệt đối: hồng y người Honduras Oscar Maradiaga.
Tân giáo hoàng nợ hồng y một phần cho sự chiến thắng của mình. Ông Pierre Morel, cựu đại sứ Pháp tại Tòa Thánh xác nhận: “Tên của Bergoglio đã luân lưu từ năm 2005”. Năm đó đối diện với hồng y Ratzinger, Đức Bergoglio đã có vài phiếu tên ngài.
Cựu đại sứ Pháp tại Tòa Thánh nói tiếp: “Khi đó người ta nói đến ngài như một người có cá tính đẹp, nhưng họ nói không khi nào thấy ngài ở Rôma và ngài chỉ còn một lá phổi.” Chẩn đoán quá đáng: sau khi bị sưng phổi nặng năm ngài 21 tuổi, ngài bị cắt một phần bên trên lá phổi mặt, lúc đó ngài là chủng sinh trẻ ở Buenos Aires.
Trong thời gian giữa lúc Đức Bênêđictô XVI từ nhiệm đột ngột và ngày hồng y đoàn vào mật nghị, các hồng y có một tháng để cổ động. Điện thoại qua về, ăn tối, gặp nhau… Hồng y Oscar Maradiaga để hết sức mình để người bạn Argentina của mình được bầu chọn, đến mức, một buổi sáng vì kiệt sức, ngài trượt chân ở văn phòng đại sứ Honduras và bị thương ở mắt cá. Không có thì giờ để săn sóc, cũng không có thì giờ để đi bệnh viện. Hồng y Oscar Maradiaga, giáo phận Tegucigalpa cho chúng tôi biết, sau đó hồng y bị đau nhiều hơn và cuối cùng phải ngồi xe lăn, “băng bột và bắt vít ở chân” để dự lễ tấn phong nhà vô địch của mình.
Đức Phanxicô không thích nghi thức gò bó của dinh tông tòa
Khi hai người gặp nhau để ăn sáng, Đức Phanxicô hỏi hồng y Maradiaga: “Anh nghĩ thế nào nếu tôi ở đây?”. “Ở đây” là ở Nhà Thánh Marta nằm trong khuôn viên Vatican, cả hai tầng dành cho các hồng y về dự mật nghị.
Trên nguyên tắc Đức Phanxicô ở dinh tông tòa nhìn xuống quảng trường Thánh Phêrô như tất cả các giáo hoàng đã ở đây từ giáo hoàng Piô (1792-1878). Đức Bênêđictô XVI tiền nhiệm của ngài đã tôn trọng truyền thống và làm nơi đây thành nơi nghỉ mát tuyệt vời mới của mình. Giữa hai lần tiếp kiến ở phòng Clémentin hay ở thư viện riêng, Đức Bênêđictô XVI lui về đánh đàn dương cầm, rồi đến đúng 4 giờ chiều, ngài đi dạo ngoài vườn.
“Về phương diện tâm lý, tôi không thể ở một mình. Tôi cần người khác, tôi cần gặp người khác, tôi cần nói chuyện với họ.”
Vừa kiến trúc, vừa nghi thức ở dinh tông tòa làm Đức Phanxicô cảm thấy bị gò bó. Quá nhiều hệ thống lọc: cửa ra vào các phòng, đầy những khó khăn trở ngại làm ngài nghĩ dinh như cái “phễu lộn ngược”, chỉ cho phép có những chuyến thăm nhỏ giọt, chỉ làm tăng thêm cảnh triều đình và cô đơn. Ở Nhà Thánh Marta an tâm hơn nhiều, với ban gác cổng, với hành lang rộng bằng đá cẩm thạch giả màu xám, xen vào đó là lao xao tiếng động không ngừng của những người qua lại. Tháng 7 năm 2013, Đức Phanxicô giải thích với báo chí: “Về phương diện tâm lý, tôi không thể ở một mình. Tôi cần người khác, tôi cần gặp người khác, tôi cần nói chuyện với họ.”
Hồng y Oscar Maradiaga không mất thì giờ để tìm các biện luận. Ngài khá biết rõ bạn mình, biết bạn mình đã quyết định. Như thế Đức Phanxicô là giáo hoàng đầu tiên ở nhà thường trú, nơi có thể dùng làm bối cảnh trang hoàng cho cuốn phim siêu-hiện thực của các điện ảnh gia trứ danh Ý như Roberto Rossellini hay Vittorio de Sica. Các quan sát viên bén nhạy thấy đây là chuyện tiện lợi hơn là tính chướng khí: nơi một người tin vào sức mạnh của cử chỉ thì đây là một cách khép lại kỷ nguyên của nghi thức Constantin bao phủ chung quanh các giáo hoàng cũng như các hoàng đế La Mã, Đức Phanxicô muốn mình là một giáo hoàng “bình thường”.
Ngài không muốn làm gì như người khác
Với các buổi tiếp kiến tương lai, ngài chỉ cần một phòng ở tầng một, đàng sau quầy lễ tân. Trang hoàng tối thiểu: cây xanh, ghế nâu và trên tường là bức tranh Đức Mẹ Tháo gỡ Nút thắt, bức tranh ba-rốc thời thế kỷ 18 mà ngài thấy ở nhà thờ Augsbourg năm 1986 khi ngài đến Đức học. Một cú sốc. Từ đó ngài có lòng tôn kính không bờ cho biểu tượng này, biểu tượng “gỡ mọi trạng huống”. Hiện nay bức tranh được sao chép và bày bán khắp các cửa tiệm lưu niệm ở đường Borgo pio, ngay cửa ra vào Vatican. Đức Bênêđictô XVI tổ chức các buổi hòa nhạc riêng ở Hội trường Phaolô VI; còn Đức Phanxicô thì từ chối lòng hiếu thảo mình bị lột trần trên các cốc uống nước.
Ngài không muốn làm gì như người khác. Trước hết là cái tên ngài chọn, để vinh danh Thánh Phanxicô Axixi. Phanxicô, không có số la mã đàng sau. Và tại sao không là Phêrô hay Giêsu? Lại còn lần chào cho thành phố Rôma và cho thế giới, urbi et orbi ngày 13 tháng 3-2013 ở ban-công Thánh Phêrô, nơi ngài nghiêng mình và xin giáo dân “đặc ân”: “Tôi xin anh chị em cầu nguyện để Chúa ban phép lành cho tôi.” Trên tài khoản Twitter @Pontifex (được Đức Bênêđictô XVI thành lập và bây giờ có 46 triệu người theo), một câu tweet của người lãnh đạo Giáo hội công giáo xin tiếp bước “lời cầu nguyện giáo dân”. Đối với rất nhiều người công giáo, đây là cả một bước đột phá kiểu big bang. Còn đối với người Argentina thì họ không ngạc nhiên. Họ biết các lời xin này.
Các giao tiếp bình dân này đã quen thuộc với họ. Linh mục Dòng Tên người Argentina Juan Carlos Scannone giải thích: “Ở Argentina chúng tôi, giáo dân họ cũng chúc lành.” Trong thần học quần chúng, được sinh ra từ cuối những năm 1960 ở thủ đô Argentina thì đây là “vấn đề trách nhiệm công dân.”
Ở văn phòng của nhà nữ tâm thần học Diana Rabinovich ở Buenos Aires, bà giải mật mã về lần đầu tiên Đức Phanxicô xuất hiện ở ban-công Thánh Phêrô theo một cách khác, bà vừa cười vừa rít điếu thuốc lá: “‘Tôi cần dân chúng’, một câu mang tinh thần rất Peron. Tổng thống Peron của Argentina ngày xưa đã kêu lên: ‘Tôi cần quý vị!’ Người Argentina biết ơn ngay lập tức sau kiểu nói này.” Buenos Aires biết chủ nghĩa cải cách bình dân của cựu tổng thống Peron không bao giờ dứt nơi tân giáo hoàng. Vài giờ sau mật nghị nổi tiếng này, vài áp-phích đã treo ở Buenos Aires “Phanxicô I, người có tinh thần Peron của Argentina” (Francisco I, El Argentino peronista).
Hàng ngàn giai thoại, hàng núi câu chuyện kể
Cũng theo Đức Phanxicô, chính trị lồng trong các biểu tượng của mình. Năm 2005, ở ban-công Thánh Phêrô, Đức Bênêđictô XVI chọn cây thánh giá nạm ngọc của lần lên ngôi Thánh Piô X. Trước giáo dân chiều 13 tháng 3 – 2013, “cha Bergoglio” giữ cây thánh giá cũ Argentina đeo ở cổ. Dưới chân thì tân giáo hoàng không mang hài da bò màu đỏ, ngài thích đôi giày đen cũ đã từng mang ở Buenos Aires – phải nói đây là đôi giày chỉnh hình.
Không khăn các phép, không áo nhung đỏ ngắn khi ngài xuất hiện trước giáo dân: người lo nghi thức lễ tân phải đóng gói lại tất cả y phục của mình đem về phòng nước mắt, một căn phòng bên cạnh Nhà Nguyện Sixtine. Áo chùng trắng bất ngờ choàng lên chiếc quần đen: người thợ may danh tiếng Gammarelli, tiệm lịch sự bắt buộc của các giáo sĩ, không biết ni tấc của tu sĩ Argentina này, cha không bao giờ nghĩ đến việc đẩy cánh cửa này để vào may áo.
Đôi giày to đùng, “thánh giá bằng sắt” chứ không bằng vàng, áo chùng may lại từ các áo lễ cũ, các chuyến thăm tượng Thánh Têrêxa, nơi bị hư nát nhất của Rôma: chẳng cần phải nói thêm để xây dựng một huyền thoại. Ông François Mabille, nhà khoa học chính trị, chuyên gia về tôn giáo của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia cười nói: “Đôi khi các câu chuyện này làm chúng ta nghĩ đến các bức tranh chấm phá cuộc đời của Thánh Phanxicô Axixi. Một người rao giảng cho loài chim, vị thánh biến chó sói thành cừu, biết chào cả vua hồi giáo và người Sarrasins… Người ta gọi đó là ‘lời hay ý đẹp, loại fioretti’ nhưng thực chất đó là hoa trái mở đầu cho các câu chuyện kể.”
