Trích sách “Chính trị và Xã hội“, Dominique Wolton và Đức Phanxicô, Nxb. L’Observatoira, 2017. Chương 4

Tháng 7-2016. Bầu khí buổi sáng luôn nhẹ nhàng. Ban an ninh và các cận vệ Thụy Sĩ bắt đầu biết chúng tôi. Thêm nữa các cận vệ biết nói tiếng Pháp. Luôn có một sự tin tưởng. Đức Thánh Cha luôn trực tiếp và sẵn sàng… Ngài ở nhà ngài, đi vào và đi ra thẳng. Chúng tôi làm việc, nhưng chúng tôi cũng cười và cũng nói chuyện tầm phào, một cách tự nhiên như vô tận, như không cạn, đôi khi bi thảm với các chủ đề chúng tôi đề cập đến. Tôi thường bị đánh động bởi sự đơn giản trong cách ngài nói. Rất sắc bén, thật dễ hiểu và ít nghi thức. Làm thế nào ngài làm được? Thỉnh thoảng tôi phải tự nhéo mình để nhớ ra là mình đang nói chuyện với ai. Ngài thích phong cách “Pháp”, vì Pháp cũng có một phong cách riêng. Thật tự do, thật thanh thản, gần như ân cần tin tưởng và thiện cảm thì lúc nào cũng có. Và luôn là vấn đề lịch sử, luôn và mãi mãi. Từ phúc âm hóa, từ Giáo hội trong một thế giới mở, từ mục vụ, các kinh nghiệm của quá khứ, các chế độ độc tài và dân chủ, hành động của Giáo hội. Phần thông dịch ít được dùng. Đức Thánh Cha nói tiếng Pháp giỏi hơn ngài nghĩ; ngài hoàn toàn hiểu tiếng Pháp. Các trao đổi được bổ túc bằng ngôn ngữ vô giá của đôi mắt, của cử chỉ và của cách đối xử. Một bầu khí hơi hơi phép lạ chiếm ngự…

* * *

Dominique Wolton: Cha biết, tôi nghĩ sự cô đơn tương đối trong bầu khí cha sống ở đây. Cha hiểu?

Đức Phanxicô: Tôi hiểu.

Dominique Wolton: Một mình.

Đức Phanxicô: Không.

Dominique Wolton: Không, đương nhiên, không. Nhưng cha không thể đi ra ngoài, không thể đi bộ, đi dạo.

Đức Phanxicô: Đúng, nhưng tôi hạnh phúc…

Dominique Wolton: Lý thuyết truyền thông mà tôi bảo vệ nhiều năm nay là một lý thuyết nhân bản và chính trị, chứ không phải kỹ thuật và kinh tế. Như cha! Nhưng lý thuyết nhân bản này rất thiểu số vì tất cả mọi người đều thích kỹ thuật và kinh tế. Dù vậy, điều quan trọng nhất là con người, là đối thoại, không phải kỹ thuật. Mặt khác, nếu nhìn kỹ, vượt ra ngoài sự chuyên nghiệp đáng sợ của kỹ thuật, thì quan hệ nhân bản luôn là điều phải đi tìm… Điều này giống như việc cha chủ trương xây cầu. Và việc đầu tiên trong các việc này là bắt tay!

Đức Phanxicô: Tôi rất thích nói bằng ngôn ngữ của cử chỉ. Đó là một cách truyền thông rất đẹp. Bởi vì trong năm giác quan, quan trọng nhất là sờ… 

Dominique Wolton: Chúng ta gặp nhau ở đây: tôi làm số mới nhất của tạp chí Hermès với chủ đề “Con đường của các giác quan” (số 74, 3-2016). Nhất là nâng cao giá trị của sờ, nếm, ngửi so với nghe và nhìn, hai giác quan này ngày nay bị kích động quá độ.

Đức Phanxicô: Tôi đã ở ngưỡng cửa tử thần năm 21 tuổi vì bị sưng phổi nặng. Bác sĩ đã cắt một phần lá phổi. Tất cả mọi người đến thăm tôi, gia đình, bạn bè, tất cả đều nói tôi “can đảm!” Còn tôi, tôi chỉ muốn đem họ về làng hết, tất cả! Rồi có một nữ tu đến thăm tôi, một nữ tu lớn tuổi đã giúp tôi chuẩn bị rước lễ lần đầu. Xơ cầm tay tôi. Xơ truyền cho tôi một sự bình an… Trước khi ra về, xơ nói với tôi “con đang noi theo gương Chúa Giêsu”. Và ông nghĩ xem, mình nghe gì khi dự các tang lễ! Những câu “Ôi mẹ ơi!”. Vậy thì ôm nhau trong tình yêu, quàng tay nhau có hơn không! Mình chẳng nói gì được trước huyền ẩn của một người. Khi tôi muốn truyền một cái gì đó cho ai, tôi phải cố gắng nghĩ, rằng, tôi đứng trước huyền ẩn của người khác. Và tôi phải nói chuyện trong sâu thẳm nhất của huyền ẩn của tôi, kinh nghiệm của tôi, một cách thinh lặng nhất có thể. Và trong các hoàn cảnh giới hạn, thì chỉ cần sờ đến họ. Nghĩ lại, thì đó là ngôn ngữ của trẻ con. Khi tôi nhìn một em bé, khi đứng trước một em bé, tôi không hỏi em. “Sao, con khỏe không, con học ra sao rồi?” Tôi làm như vậy, như vậy (cử chỉ). Đó là diễn tả sự gần gũi bằng cử chỉ.

Dominique Wolton: Lần đầu tiên tôi thấy cha, tôi thấy cần phải sờ đến cha. Phải có tiếp xúc. Khi đó tôi không biết là mỗi người có được sờ các giáo hoàng không, nhưng tôi cảm nhận mình cần phải sờ…

Đức Phanxicô: Khi tôi học triết năm 28 tuổi, tôi không biết tôi đã nói chưa, tôi đọc một bài viết của một văn sĩ Đức, ông nói giác quan nhân văn nhất của con người, đó là sờ. 

Dominique Wolton: Về vấn đề này, tôi có vài câu hỏi về thinh lặng, thinh lặng và truyền thông.

Đức Phanxicô: Theo kinh nghiệm của tôi, tôi có thể nói, tôi không thể giao tiếp mà không thinh lặng. Trong các kinh nghiệm chân thật nhất của tình bạn, cũng như trong tình yêu, tình yêu với người cha, người mẹ, với anh em, những giây phút đẹp nhất là những giây phút hòa lẫn lời nói, cử chỉ và thinh lặng. Một người bạn đến gặp tôi tuần vừa qua: “Sao khỏe không? – Khỏe.” Chúng tôi ngồi đó với nhau, bạn và tôi… Chúng tôi nói một vài chuyện. Ông nói về vợ ông, về các con, về các cháu. Thật tốt. Rồi đến một lúc, chúng tôi ngồi im lặng với nhau. Trong bình an. Thật là đẹp.  Rồi ông hỏi tôi một câu, tôi hỏi ông một câu. Chúng tôi ngồi một giờ với nhau, nhưng tôi nghĩ trong vòng hơn nửa giờ chúng tôi không nói gì. Có một giao tiếp của bình an, của tình bạn. thật là đẹp. Tôi rất vui và ông cũng rất vui. Thinh lặng này không phải là thinh lặng như hồ cứng trên cổ áo, đó là loại thinh lặng cứng nhắc, thinh lặng hình thức và đó không còn là thinh lặng. 

Dominique Wolton: Đó là nghi thức…

Đức Phanxicô: Đó không còn là thinh lặng. Thinh lặng, là dịu dàng, trìu mến, ấm áp, nồng hậu. Và cũng là đau đớn trong những lúc khó khăn. Chúng ta không thể có một hiệp thông có phẩm chất mà không có khả năng thinh lặng. Chính trong thinh lặng mới nảy sinh khả năng lắng nghe, hiểu, tìm để hiểu, đau khổ khi mình không thể hiểu. Tôi không hiểu và tôi đau khổ. Nhưng truyền thông đích thực là truyền thông nhân bản.

Bây giờ chúng ta nói về Chúa. Hiệp thông là ba ngôi vị, một huyền bí trong cách nó được truyền tải. Nhưng Thánh Kinh nói Chúa dựng con người theo hình ảnh của Ngài. Cũng một cách mà chúng ta hiệp thông với nhau. Với lời, với vuốt ve âu yếm, với tình dục, với thinh lặng…. Tất cả những chuyện này là thiêng liêng. Hiệp thông không mua, không bán. Hiệp thông là trao tặng. Chúng ta có thể hiệp thông một cách đích thực, như chúng ta đang làm. Ngược lại, giả bộ giao tiếp là lèo lái, là thủ thuật. Hồi đó tôi có xem các chương trình truyền hình những người quan trọng nói chuyện, một nghệ sĩ, một bác sĩ, một nhà khoa học, một sinh viên, nhưng từ những năm 1990 tôi không còn xem truyền hình nữa, tôi có lời hứa với Đức Mẹ. Nhưng tôi ít khi được dự một buổi trao đổi đích thực.

Dominique Wolton: Chỉ có các vai trò? Nhưng cha biết, truyền thông luôn có một cái gì rắc rối hơn nữa. Đôi khi có một cái gì vuột khỏi tay các nhân vật chính…

Đức Phanxicô: Tôi nghĩ lại những gì tôi đã viết cho các bạn trẻ trước khi tôi gặp họ ở Krakow năm 2016. Tôi dùng hình ảnh xây dựng cầu, không xây tường. Tôi không biết tôi đã nói với ông chưa, tôi đã có trong đầu: cái cầu nền tảng là cái cầu nào? Đâu là mối dây liên kết người này có thể liên kết với người kia? Cái cầu nhân bản nhất? Cầm tay. Khi tôi bắt tay ai, tôi xây chiếc cầu.

Dominique Wolton: Chắc chắn rồi… Cây cầu đầu tiên là cây cầu đó. Cha sẽ mời tất cả mọi người làm các chiếc cầu trước mặt cha?

Đức Phanxicô: Đúng. Lần đầu tiên chuyện này lập tức đến trong đầu tôi là khi tôi ở Kenya. Ở sân vận động Nairobi, ở đó có tất cả các người trẻ. Có cả Tổng thống nước Cộng hòa Kenya, có chính quyền của ông và các bộ trưởng. Người ta nói với tôi, một trong các chủ đề “nóng” nhất ở đây là chủ đề thị tộc, một loại chế độ bộ lạc rất mạnh ở Phi châu. Kenya là một nước có đa số người dân theo kitô giáo – công giáo và anh giáo – và Tổng thống là người công giáo. Nhưng tất cả những người ở đó là kitô giáo, hồi giáo, tất cả. Cũng có những người Phi châu của các bộ lạc đối nghịch. Còn tôi, tôi không nói tiếng Anh giỏi vì tôi có vấn đề về ngữ âm, ngay cả tiếng Tây Ban Nha, tôi cũng không nói đúng. Tôi khổ sở với phát âm, tôi phải tập nhiều để phát âm đúng. Mà tôi lại phải đọc bài diễn văn này. Nhờ Chúa, tôi có được một linh mục thông dịch rất giỏi, cha từ Gibraltar đến, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Anh là hai tiếng mẹ đẻ của cha. Cha hiểu những gì tôi nói và cha có thể sửa lại những gì tôi nói vì cha hiểu tôi. Đến một lúc tôi nói với cha: “Tôi không thể nói như vậy trước một sân vận động đầy cả người trẻ.” Khi đó tôi bắt đầu nói tự phát bằng tiếng Tây Ban Nha. Và cha ứng biến theo tôi ngay lập tức. Nếu cha không hiểu một cái gì, cha tự sáng chế ra. Cùng trong một dòng tư tưởng. Đến một lúc, khi tôi nói đến điểm mấu chốt của chế độ bộ lạc, tôi nói: “Xin ngưng chế độ bộ lạc! Xin các con lặp lại với cha: ‘xin ngưng chế độ bộ lạc!’ Nhưng các con hãy nói với bàn tay, chúng ta cùng xây cầu!” Và cả sân vận động cầm tay, ngay cả Tổng thống nước Cộng hòa cũng cầm tay. Họ đã xây cầu, họ bắt đầu suy nghĩ đến việc làm cây cầu nhân loại đầu tiên, đó là nắm tay nhau.

Dominique Wolton: Ở thánh lễ cũng vậy, và đó là những gì được làm. Đúng vậy, giao tiếp trước hết là nhân bản và thể lý.

Đức Phanxicô: Chúng ta không phải là thiên thần!

Dominique Wolton: Chắc rồi. Còn tôi, điều tôi thích ở Châu Mỹ La Tinh, cũng như ở Phi châu là mọi người chạm vào nhau. Ngược lại với ở Mỹ. Họ cười tươi với nhau nhưng lại xa cách. Lạnh lùng. Không ai chạm vào ai, mọi người đều sợ bị cho là sách nhiễu…

Đức Phanxicô: Và tại sao? Tôi nghĩ là tôi đã nói, qua cuốn phim Bữa tiệc của Babette (Le Festin de Babette).

Tôi nói trong tinh thần công giáo, nhưng chuyện này cũng hơi mạo hiểm khi đề cập đến, bởi vì có thể bị cho là không có tinh thần đại kết. Dù vậy, là kitô hữu, cũng khó mà hình dung một dâng mừng lại chỉ dựa trên một người. Cũng cần phải bẻ bánh, uống trong chén, ôm nhau, chào nhau… Những gì chúng ta thấy rõ trong phim, đó là sự biến đổi của những người bị “khép kín” trong lời, và sau vụ suy sụp đó, họ được may mắn nhờ bà nấu bếp để học có hạnh phúc theo một cách khác.

Và rồi có một chuyện khác mà tôi muốn nói về giao tiếp.

Cá nhân tôi, gần như tôi không uống. Không phải mỗi ngày. Nhưng về mặt nhân bản, người ta không hình dung có sự giao tiếp đậm đà mà không ăn, không uống, không làm cái gì chung với nhau. Chạm vào nhau, ăn, uống. Như Thánh Kinh nói, rượu làm cho tâm hồn con người vui. Nơ-khe-mi-a trong sách Esdras, khi thấy người dân khóc trong đền thờ sau khi nghe lời của luật, ông nói với họ: “Anh chị em đừng khóc, nhưng anh chị em về nhà, ăn, uống và cho thức ăn cho những người không có gì ăn.” Và đó là cách kết thúc lễ hội của Chúa… Giao tiếp luôn kết thúc trong nhân bản, và đó là tôi không nói về mặt tôn giáo hay thiêng liêng, nhưng về mặt nhân bản… giao tiếp thật sự ở trong ăn, uống.

Ở Argentina, chúng tôi có một thành ngữ rất hay: khi muốn nói chuyện với ai, người ta thường hay nói: “Gặp nhau đi uống cà-phê”. Chúng tôi hiểu là để nói chuyện làm ăn, để giao tiếp… Nhưng là “cà-phê”. Ở đây tôi nghĩ là rượu. Tôi kể một giai thoại vui để ông cười. Ở Armenia, người ta tặng tôi chiếc thuyền No-e. chắc ông đã thấy trên truyền hình: chiếc thuyền bằng đồng nặng cả tấn, tôi nghĩ vậy. Và khi đó chúng tôi có một cây ô-liu nhỏ, cây thật, cùng với thượng phụ, chúng tôi trồng xuống đất. Nhưng thuyền thì chưa đến vì nó nặng quá, người ta phải chở trên một chiếc tàu đặc biệt. Tôi hỏi thượng phụ, “Nhưng có ông No-e ở trong đó không?” Và ngài trả lời tôi: “Không, không!” và tôi nói thêm: “Nhưng tôi không biết ông còn say không…”, vì chính ông là người sáng chế ra rượu. Người Armenia nói họ có rượu cô-nhắc ngon nhất thế giới. Họ bán với nhãn hiệu Ararat. Thượng phụ trả lời không, ông không say vì rượu mà say vì Ararat… Có một cảnh rất hay về uống rượu quá độ: cảnh ông No-e say, vì đó là một cảnh rất dịu dàng. Con trai ông No-e nhìn cha mình trần truồng, say rượu, ông cười. Có hai người con trai khác nói chuyện với ông và đắp chăn cho ông. Uống quá rượu cũng làm cho dịu dàng. Tất cả để nói, người ta không thể có giao tiếp thật sự mà không xây cầu, không ăn uống. Lời nói suông không đủ. Cũng có một cách giao tiếp nhưng không khác, đó là nhảy. 

Dominique Wolton: Đúng, thật là tuyệt vời với cơ thể.

Đức Phanxicô: Mọi người giao tiếp với nhau qua điệu nhảy. Có nghĩa họ dùng cơ thể họ, cả cơ thể. Cũng có một cách giao tiếp khác: khóc. Cùng khóc chung. Khi một người cha, người mẹ săn sóc con bị bệnh, họ hy vọng con mình lành. Nhảy, bắt tay, ôm nhau, ăn uống chung và khóc… Nếu người ta không làm những chuyện này thì làm sao có giao tiếp. Đã có những lúc, tôi thành thật nói, khi giảng, tôi phải ngừng vì tôi muốn khóc. Khi tôi thật sự đắm mình trong bài giảng là tôi giao tiếp với giáo dân. Tôi sẽ kết thúc về các cách giao tiếp bằng một việc thiết yếu, mà không có việc này thì không có giao tiếp gì: trò chơi. Trẻ con giao tiếp với nhau qua trò chơi. Trò chơi có phẩm chất phát triển khả năng sáng tạo. Trẻ con, đó là các nhà sáng tạo! 

Dominique Wolton: Đúng. Chúng luôn sáng tạo.

Đức Phanxicô: Bộ môn túc cầu của chúng ta ngày nay bị xuống cấp, nó đánh mất ý nghĩa nhân bản của giao tiếp mà bộ môn túc cầu tài tử ngày xưa đã có. Đó là những ví dụ để minh họa cho chiều kích này mà tôi không muốn người ta quên: không có giao tiếp thật sự mà không có chiều kích nhưng không. Nhưng không có nghĩa là mất thì giờ. Tôi không biết tôi đã nói với ông chuyện một cặp vợ chồng mừng 60 năm đám cưới chưa? Ở đây, trong các buổi tiếp kiến chung ngày thứ tư có rất nhiều cặp vợ chồng trẻ. Có những cặp đã đám cưới sáu tháng, họ đến xin ban phép lành, đôi khi cô dâu đã có bụng to, họ xin tôi ban phép lành cho cái bụng. Nhưng, thật là đẹp! Trong số họ có những ông bà lớn tuổi, đám cưới từ năm mươi, sáu mươi năm. Tôi lúc nào cũng đặt các câu hỏi làm cho họ cười: “Ai trong hai người là người kiên nhẫn nhất?” Câu trả lời lúc nào cũng giống nhau: “Cả hai!” Tôi thấy có một cặp khá trẻ, vì bà vợ đám cưới lúc 15 tuổi, ông chồng lúc 17 tuổi. Bây giờ họ 75 và 77 tuổi, 60 năm đám cưới. Nhưng họ rất đẹp, họ có đôi mắt đẹp tuyệt vời. Tôi hỏi họ: “Quý vị có gây nhau không?” Và họ trả lời: “Liên tục. – Nhưng bây giờ ông bà hạnh phúc với quá trình này?” Họ im lặng, rồi họ nhìn vào mắt nhau, và họ trả lời: “Chúng tôi thương nhau”. Nhưng làm sao họ nói về tình yêu của họ? Trước hết họ nhìn nhau, rồi họ trả lời. Cử chỉ nói lên tất cả.

Thường những người lớn tuổi nhất có khả năng giao tiếp rất tốt – nhưng không phải tất cả: một vài người còn bực tức và gây hấn người kia. Họ có khả năng này vì họ có minh triết. Minh triết đến với năm tháng.

Các người lớn tuổi nói với tôi rất nhiều, tôi có một lòng dịu dàng vô biên với họ. Khi tôi thấy các người lớn tuổi, đặc biệt là các bà lớn tuổi với cặp mắt sáng ngời, tôi thường xin ngừng xe lại. Họ nói những chuyện rất khôn ngoan. Tôi nghĩ thế giới ngày nay là thời buổi của những người lớn tuổi, những ông bà nội ngoại.

Thế giới này muốn hiệu năng, muốn có việc làm nhưng họ lại loại người trẻ, họ không cho người trẻ công ăn việc làm, họ cũng loại người già vì họ để người già vào nhà già. Họ ở trên con đường tự tử. Có câu của ngôn sứ Giôen 3, 1: “Con trai, con gái, các ngươi sẽ trở thành ngôn sứ, người già được báo mộng, thanh niên thấy thị kiến.” Đã đến lúc người già phải mơ và họ kể cho chúng ta giấc mơ của họ. Để người trẻ hoàn thiện lời ngôn sứ và thay đổi thế giới. Nếu chúng ta có thể nói, đây không phải là giờ của người lớn, những người chín chắn. Không, các nhân vật chính sẽ cứu thế giới là hai nhóm người này, và người trẻ lấy những giấc mơ này và mang theo mình để đi đến đàng trước.

Có một cảnh làm tôi xúc động rất nhiều trong Phúc Âm: cảnh dâng Chúa Giêsu vào Đền thánh. Trong đoạn này, Thánh Kinh nói đến bốn lần chính người trẻ sẽ hoàn thiện luật và ba lần nói đến hai cụ già Simêon và Anna, những người được Thần Khí tác động. Chính họ có khả năng có những giấc mơ của Thần Khí. Người trẻ phải nhận các giấc mơ này và hoàn thiện lời sứ ngôn. Người ta sẽ nói tôi đang rao giảng!